શિવના વિવિધ સ્વરૂપોમાંથી એક મહાકાલ તીર્થધામ ઉજ્જૈનમાં બિરાજમાન છે. દર સોમવારે ભસ્મ આરતીના સમયે મંદિરના દરવાજા દર્શન માટે ખોલવામાં આવે છે. મહાકાલને ઉજ્જૈનનો રાજા પણ કહેવામાં આવે છે. મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનું વર્ણન શિવપુરાણ સહિત અન્ય ઘણા ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.
સૌથી પહેલા મહાકાલને ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરાવવામાં આવે છે. તે પછી તેને પંચામૃતથી અભિષેક કરવામાં આવે છે. સ્નાન પછી મહાકાલના પુષ્પો, ભસ્મ અને માળાઓને ખૂબ જ સુંદર રીતે શણગારવામાં આવે છે. શિવના આ અલૌકિક સ્વરૂપનો મેકઅપ ખૂબ જ આકર્ષક છે. રુદ્રાક્ષની માળા મહાકાલને અર્પણ કરવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ભસ્મ આરતી પછી ભગવાન નિરાકારમાંથી ભૌતિક સ્વરૂપના દર્શન આપે છે. 12 જ્યોતિર્લિંગોમાં, મહાકાલેશ્વર એકમાત્ર જ્યોતિર્લિંગ છે જેનું મુખ દક્ષિણ તરફ છે. યમરાજ દક્ષિણ દિશાના સ્વામી છે, તેથી આ તમામ જ્યોતિર્લિંગોને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. યમરાજ એટલે કે સમયના સ્વામી, તેથી આ જ્યોતિર્લિંગને મહાકાલ પણ કહેવામાં આવે છે.
ઉજ્જૈનના લોકો મહાકાલને પોતાનો રાજા માને છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, કોઈપણ શુભ કાર્ય કરતા પહેલા મહાકાલને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. આમ કરવાથી કોઈપણ મુશ્કેલ કાર્ય સરળ થઈ જાય છે અને મહાકાલ સ્વયં તેમની ઘટના પર આશીર્વાદ આપવા આવે છે. મહાકાલ મંદિરમાં, ભસ્મ આરતી નિર્વાણી અખાડાના લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.
