Defamation Case: કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીને સુરતની કોર્ટે બે વર્ષની જેલની સજા ફટકારી છે તેના પગલે કાયદાના જાણકારોનું કહેવું છે કે જો એપેલેટ કોર્ટ તેમની સજા પર સ્ટે પસાર કરશે તો તેઓ લોકસભાના સભ્યપદ માટે ગેરલાયક ઠરે નહીં. ઉલ્લેખનીય છે કે ગુજરાતના સુરત જિલ્લાની એક કોર્ટે રાહુલને ‘મોદી’ અટકને લઈને કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીના સંબંધમાં 2019માં દાખલ કરવામાં આવેલા ફોજદારી માનહાનિના કેસમાં બે વર્ષની જેલની સજા ફટકારી છે.
નિર્ણય પર સ્ટે જરૂરી
વરિષ્ઠ વકીલ અને બંધારણીય કાયદાના નિષ્ણાત રાકેશ દ્વિવેદીએ (Defamation Case) અનુક્રમે લીલી થોમસ અને લોક પ્રહરી કેસમાં 2013 અને 2018ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે સાંસદો/ધારાસભ્યો માટે જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ હેઠળ અયોગ્યતા ટાળવા માટે, સજાને સ્થગિત કરવી અને દોષિત ઠેરવવાના નિર્ણય પર સ્ટે જરૂરી છે.
ચૂંટણી પંચના ભૂતપૂર્વ વરિષ્ઠ અધિકારી અને ચૂંટણી કાયદાના નિષ્ણાત માને છે કે રાહુલ ગાંધીને (Defamation Case) તેમના દોષિત ઠેરવવા પર પણ સ્ટેની જરૂર પડશે. નિષ્ણાતો તેમની ઓળખ જાહેર કરવા તૈયાર નથી. તેમણે કહ્યું કે સજાનું સસ્પેન્શન એ દોષિત ઠરાવના સસ્પેન્શનથી અલગ છે.
નિષ્ણાતે જણાવ્યું હતું કે, “લીલી થોમસના ચુકાદા મુજબ, (Defamation Case) બે વર્ષ કે તેથી વધુની સજા માટે દોષિત ઠેરવવામાં આવતા જનપ્રતિનિધિને આપોઆપ ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવશે. બાદમાં, લોક પ્રહરી કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો અપીલ પર દોષિત ઠેરવવામાં આવે તો સસ્પેન્ડ, ગેરલાયકાત આપોઆપ સસ્પેન્ડ કરવામાં આવશે,” તેમણે જણાવ્યું હતું કે, કોંગ્રેસ નેતાએ ઉચ્ચ અદાલતમાંથી દોષિત ઠેરવવા પર સ્ટે માંગવો પડશે.
રાહુલ ગાંધી અપીલ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે
લોકસભાના ભૂતપૂર્વ મહાસચિવ અને બંધારણીય નિષ્ણાત પી.ડી.ટી.આચારીએ કહ્યું કે સજાની જાહેરાત થતાં જ અયોગ્યતા અસરકારક બની જાય છે. તેમણે કહ્યું કે રાહુલ ગાંધી અપીલ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે અને જો અપીલ કોર્ટ દોષિત ઠરાવવામાં અને સજા પર સ્ટે મૂકે છે, તો અયોગ્યતા પણ સ્થગિત રહેશે.
ગેરલાયકાતનો સમયગાળો છ વર્ષ
નોંધપાત્ર રીતે, અયોગ્યતાનો સમયગાળો સજા પૂર્ણ થયા પછી અથવા સજા ભોગવ્યા પછી છ વર્ષનો હોય છે. “(જો તે ગેરલાયક ઠરે તો) અયોગ્યતા આઠ વર્ષના સમયગાળા માટે રહેશે,” આચારીએ કહ્યું કે અયોગ્ય વ્યક્તિ તે સમયગાળા દરમિયાન ન તો ચૂંટણી લડી શકે અને ન તો મતદાન કરી શકે.
‘અયોગ્યતા અમલમાં આવશે નહીં
આચારીનું માનવું છે કે અયોગ્યતા એકલા દોષિત ઠરાવાથી નહીં, પણ સજાને કારણે પણ થાય છે. “તેથી, જો નીચલી અદાલત દ્વારા જ સજાને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તેની સભ્યપદ પર કોઈ અસર થશે નહીં. ગેરલાયકાત અમલમાં આવશે નહીં,” તેમણે ઉમેર્યું.
લોક પ્રહરી કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ જજોની બેન્ચે 2018માં કહ્યું હતું કે જો કોઈ સાંસદની દોષિત ઠરાવવામાં આવે તો એપેલેટ કોર્ટ દ્વારા સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે છે, તો અયોગ્યતાને ‘અપ્રમાણિત’ ગણવામાં આવશે. આ બેંચમાં વર્તમાન ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયા ડીવાય ચંદ્રચુડ પણ હતા.
આધારભૂત નથી કે…
2018 ના ચુકાદા મુજબ, “તે જાળવી શકાય તેવું નથી કે દોષિત ઠેરવવામાં આવેલ ગેરલાયકાત એપેલેટ કોર્ટે દોષિત ઠર્યા પછી પણ ચાલુ રહેશે. દોષિત ઠરાવવા માટે અપીલ કોર્ટને આપવામાં આવેલી સત્તા ખાતરી કરે છે કે અપ્રમાણિત અથવા મામૂલી દોષિત ગ્રાઉન્ડ (જે ગંભીર નથી) કોઈ ગંભીર પૂર્વગ્રહનું કારણ નથી. લીલી થોમસના ચુકાદામાં સમજાવ્યા મુજબ, દોષિત ઠેરવવા પર વ્યક્તિને સસ્પેન્ડ કરવા માટે લોકોના પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ 8 ની પેટા-જોગવાઈઓ 1, 2 અને તેને તેના પરિણામોમાંથી મુક્તિ આપે છે. 3 ની જોગવાઈઓ હેઠળ અયોગ્યતા.”
નોંધપાત્ર રીતે, 2013 ના લિલી થોમસ કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે તેના ચુકાદામાં પીપલ રિપ્રેઝન્ટેશન એક્ટની જોગવાઈ 8(4) ને ફગાવી દીધી હતી, જેણે દોષિત સાંસદ/ધારાસભ્યને આ આધાર પર સત્તામાં ચાલુ રહેવાનો અધિકાર આપ્યો હતો. અપીલ ત્રણ મહિનામાં દાખલ કરવામાં આવી હતી.
રાહુલ ગાંધીએ જ વટહુકમનો વિરોધ કર્યો હતો
2013 માં, કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળની યુનાઇટેડ પ્રોગ્રેસિવ એલાયન્સ (યુપીએ) સરકારે લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની જોગવાઈને અવરોધવા માટેના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને ઉથલાવી દેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તે દરમિયાન રાહુલ ગાંધીએ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં વટહુકમનો વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધમાં તેની નકલ ફાડી નાખવામાં આવી હતી.
લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની જોગવાઈ મુજબ, બે વર્ષ કે તેથી વધુ સજા પામેલી વ્યક્તિ “દોષિત થવાની તારીખ” થી અયોગ્ય ઠરે છે અને સજા પૂર્ણ થયા પછી છ વર્ષ સુધી અયોગ્ય રહે છે. જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની જોગવાઈ આઠમાં તે ગુનાઓનો ઉલ્લેખ છે, જે હેઠળ સાંસદ/ધારાસભ્યો દોષિત ઠેરવવામાં આવશે.
