રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી પ્રચારમાં અત્યારે મહિલાઓને વધુ મહત્વ આપી રહ્યા છે. એક સર્વેમાં સામે આવ્યું છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયમાં મહિલા મતદાતાની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. આથી લોકસભા ચૂંટણીમાં જોરશોરથી પ્રચારમાં લાગેલ તમામ પક્ષો મહિલા કેન્દ્રીત પ્રચાર પર વધુ ધ્યાન આપે છે. મહિલા મતદાતાઓની સંખ્યા વધવા છતાં તેની સરખામણીએ મહિલા ઉમેદવારની સંખ્યામાં વધારો જોવા મળ્યો નથી. આ દર્શાવે છે કે મહિલાઓ ભલે અન્યક્ષેત્રમાં આગળ વધી હોય પરંતુ રાજકારણમાં ઓછો રસ ધરાવ છે. પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ જેવા દેશોની સરખામણીએ ભારતના રાજકારણમાં મહિલાઓ ઉમેદવાર ઓછા છે.

ભારતની પ્રથમ ચૂંટણી 1950ના દાયકામાં વિશ્વની સૌથી પડકારજનક વહીવટી કામગીરી પૈકીની એક હતી. તેના અભૂતપૂર્વ સ્કેલ અને પ્રવર્તમાન સામાજિક પરિસ્થિતિઓએ ઘણી સમસ્યાઓ ઊભી કરી. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે લગભગ 28 લાખ મહિલાઓના નામ, જેમાંથી મોટાભાગની હિન્દી બેલ્ટની હતી, મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવી હતી કારણ કે તેઓ પુરુષો સાથેના તેમના સંબંધ દ્વારા ઓળખવા માંગતી હતી – આમની માતા, પત્ની. તેથી અને તેથી., તેની પુત્રી વગેરે. મતદારો અને પ્રતિનિધિઓ તરીકે ચૂંટણીઓમાં ભારતીય મહિલાઓની ભાગીદારી વર્ષોથી વધી છે, પરંતુ પ્રગતિ એટલી ધીમી છે કે આજે પણ ભારત મોટા ભાગના મોટા દેશો કરતાં ઘણું પાછળ છે.

1962 થી મતદારો, ઉમેદવારો અને સાંસદો માટે જાતિ ડેટા સતત ઉપલબ્ધ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે મહિલા મતદારોની સંખ્યા ઘોડાની ઝડપે વધી છે, પરંતુ ઉમેદવારો અને સાંસદ તરીકે તેમનું પ્રમાણ ગોકળગાયની ઝડપે વધ્યું છે. ચૂંટણી પંચ અને પક્ષોના પ્રયાસો દ્વારા, મહિલા મતદારોનો હિસ્સો 1962માં 42% થી વધીને 2019 માં 48.2% થયો, જે વસ્તીમાં તેમના હિસ્સાની લગભગ બરાબર છે. પરંતુ આ સમયગાળા દરમિયાન ઉમેદવારોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો માત્ર 3.2% થી વધીને 9% થયો છે. 2019માં 14% મહિલા સાંસદો હતા, જ્યારે તેમનો હિસ્સો ઓછામાં ઓછો 33% રહેવાની ધારણા છે.

એચડી દેવગૌડાની આગેવાની હેઠળની યુનાઇટેડ ફ્રન્ટ સરકારે સપ્ટેમ્બર 1996માં સંસદમાં અનામત માટે બંધારણ સુધારો બિલ રજૂ કર્યું હતું. તેમ છતાં 1996 થી 2019 સુધી યોજાયેલી સાત ચૂંટણીઓમાં, કોઈપણ મોટા રાષ્ટ્રીય પક્ષે મહિલાઓને 10% થી વધુ ટિકિટ આપી નથી. જો કે, કેટલીક અન્ય પાર્ટીઓએ કેટલીક ચૂંટણીઓમાં મહિલાઓને 10%થી વધુ ટિકિટ આપી હતી. જો આપણે સરેરાશ લઈએ તો કોંગ્રેસ પાર્ટી 10માંથી ઓછામાં ઓછી 1 ટિકિટ મહિલાઓને આપે છે, જ્યારે BSP 20માંથી માત્ર 1 ટિકિટ આપે છે. BJP અને CPI પાસે 8% છે જ્યારે CPM 9% મહિલા છે.

માત્ર 15 વર્ષ પહેલા 2009માં મધ્યપ્રદેશ, ઝારખંડ, બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં મહિલા મતદારોનો હિસ્સો 45% કરતા ઓછો હતો. આ રાજ્યોમાં મહિલા મતદારોની હિસ્સેદારીમાં સૌથી વધુ વધારો દેશના બાકીના ભાગની સરખામણીમાં જોવા મળ્યો છે. દિલ્હી, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત જેવા કેટલાક રાજ્યો સિવાય મોટાભાગના રાજ્યોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો અડધો છે, જ્યાં પુરુષો રોજગારની શોધમાં સ્થળાંતર કરે છે. 11 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પુરૂષો કરતા મહિલા મતદારોની સંખ્યા વધુ છે. 52.2% મહિલા મતદારો સાથે પુડુચેરી ટોચ પર છે. આ પછી આવે છે મિઝોરમ, મેઘાલય અને મણિપુર. મોટા રાજ્યોમાં છત્તીસગઢ, તેલંગાણા, કેરળ અને તમિલનાડુમાં પણ મહિલા મતદારો વધુ છે.

મહિલા ધારાસભ્યોની સંખ્યા પણ ઘણી ઓછી છે

દરેક પક્ષ મહિલા મતદારોને આકર્ષવા માંગે છે. આ માટે તેઓ બસમાં મફત મુસાફરી, તેમના ખાતામાં પૈસા સીધા ટ્રાન્સફર જેવી વિશેષ યોજનાઓનો આશરો લે છે, પરંતુ તેમને ચૂંટણી લડવા માટે ભાગ્યે જ ટિકિટ આપવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં, છત્તીસગઢ અને ત્રિપુરાને છોડીને, અન્ય તમામ રાજ્યોમાં ધારાસભ્યોની સંખ્યા ત્યાંના સાંસદોની સંખ્યા કરતા ઓછી છે. વકીલ અને કર્ણાટકના ભૂતપૂર્વ ધારાસભ્ય પ્રમિલા નેગાસરાય કહે છે કે પુરુષો મહિલાઓને માત્ર પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકો, નર્સો અને એર હોસ્ટેસ તરીકે જોવા માંગે છે. કોણ તેમને ધારાસભ્ય બનાવવા માંગે છે? તેમણે કહ્યું, ‘જ્યાં સુધી અનામત લાગુ નહીં થાય ત્યાં સુધી કોઈ મોટી પાર્ટી મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ઉતારશે નહીં.’

પુરૂષો મહિલાઓને માત્ર પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક, નર્સ અને એર હોસ્ટેસ તરીકે જોવા માંગે છે. કોણ તેમને ધારાસભ્ય બનાવવા માંગે છે? જ્યાં સુધી અનામતનો અમલ નહીં થાય ત્યાં સુધી કોઈ મોટો પક્ષ મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ઉતારશે નહીં.

18 રાજ્યોમાં ક્યારેય એક પણ મહિલા મુખ્યમંત્રી નથી

દેશની 31 વિધાનસભાઓમાંથી માત્ર 13માં મહિલા મુખ્યમંત્રી છે, જ્યારે યુપી, દિલ્હી અને તામિલનાડુમાં બે-બે મહિલા મુખ્યમંત્રી છે (એક જ મુખ્યમંત્રીના બહુવિધ કાર્યકાળની ગણતરી કરવામાં આવી નથી).

હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઈન્ડેક્સમાં ઉચ્ચ રેન્કિંગ ધરાવતા દેશોમાં મહિલાઓનું વધુ પડતું પ્રતિનિધિત્વ છે. ઉદાહરણ તરીકે, ન્યુઝીલેન્ડમાં 50% થી વધુ મહિલા સાંસદો છે. સ્પેન, ફ્રાન્સ, જર્મની, યુકે અને ઇટાલીમાં પણ નીચલા ગૃહમાં 30% થી વધુ મહિલા પ્રતિનિધિઓ છે. ભારત માત્ર આ સમૃદ્ધ દેશો જ નહીં પરંતુ તેના પાડોશી નેપાળ, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનથી પણ પાછળ છે.

મહિલાઓ મતદાન પ્રત્યે આટલી ઉદાસી કેમ

સંખ્યા અને ટકાવારીની દૃષ્ટિએ છેલ્લી કેટલીક ચૂંટણીઓમાં મહિલા મતદારોની સંખ્યામાં સતત વધારો થયો છે. આ પાછળનું કારણ શું છે? એક અખબારએ કેટલાક નિષ્ણાતો સાથે વાત કરતા જાણવા મળ્યું કે રાજકારણમાં મહિલાઓના ઉચ્ચ પ્રતિનિધિત્વની હિમાયત કરવા રાજકીય શક્તિની શરૂઆત કરી. મહિલા મતદારોની સંખ્યામાં વધારો થયો છે કારણ કે વસ્તી અને શિક્ષણનું સ્તર બંનેમાં વધારો થયો છે. આનો અર્થ એ છે કે સ્ત્રીઓ આખરે પોતાને કોઈની પત્ની અથવા માતા તરીકે ઓળખવાને બદલે તેમના પોતાના નામથી ઓળખવામાં આરામદાયક બની છે.

મહિલાઓને પોતાની તરફેણમાં લાવવા માટે પક્ષો વચ્ચે ખેંચતાણ ચાલી રહી છે કારણ કે પુરુષોના મતનું વિભાજન થઈ રહ્યું છે. પુરુષો કામ માટે સ્થળાંતર કરે છે અને મત આપવા ઘરે આવવું સરળ નથી.

કનકશી અગ્રવાલ, સ્થાપક, નેત્રી ફાઉન્ડેશન

રાજકીય પક્ષોએ પણ જાગૃતિ લાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. તારા કહે છે, “મહિલાઓને આકર્ષવા અને તેમને મત આપવા માટે બહાર લાવવા તે તેમના (પક્ષોના) હિતમાં હતું કારણ કે તેનો અર્થ મતોમાં વધારો થાય છે.” તે કહે છે, ‘રાજકીય પક્ષોએ મહિલા મતદારોને આકર્ષવા માટે મહિલા-કેન્દ્રિત નીતિ કાર્યક્રમો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, જેમ કે મહિલા શિક્ષણ અને આજીવિકાની તકો વગેરે.’

ચૂંટણી પંચે મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી

(NETRI) નેત્રી ફાઉન્ડેશન રાજકારણમાં મહિલાઓ માટે ઇન્ક્યુબેટર અને એગ્રીગેટર તરીકે સેવા આપે છે. તેના સ્થાપક કનકશી અગ્રવાલ કહે છે કે મહિલાઓને પોતાની તરફેણમાં લાવવા માટે પક્ષો વચ્ચે લડાઈ ચાલી રહી છે કારણ કે પુરુષોના મતો વિભાજિત થઈ રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, ‘પુરુષો કામ કરવા માટે સ્થળાંતર કરે છે અને મત આપવા ઘરે આવવું સરળ નથી.’ ચૂંટણી પંચે પણ મહિલા મતદારોને જાગૃત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આયોગે બૂથ પર મહિલાઓ માટે સુવિધાઓ વધારી છે જેથી તેમને મતદારોની કતારમાં પુરુષો સાથે ધક્કા ખાવા ન પડે. સગર્ભા મહિલાઓ અને વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે પણ વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

મહત્વાકાંક્ષી ક્ષમતા નિર્માણ પર ભાર મૂકે છે. નેત્રી ફાઉન્ડેશન માત્ર મતદાન કરવા માટે જ નહીં પરંતુ પ્રચારક અને જાહેર નેતાઓ તરીકે પણ મહિલાઓ માટે તાલીમ વર્કશોપનું આયોજન કરે છે. તે કહે છે, ‘રાજકારણને નોકરી તરીકે જોવું જોઈએ. જેમ તમે નોકરી માટે તાલીમ લેશો તેમ તમારે રાજકારણી તરીકે તાલીમ લેવાની જરૂર છે. તો આદર્શ પરિસ્થિતિ શું હશે? કનકશી અગ્રવાલ કહે છે. પાર્ટીઓમાં ‘મહિલા પાંખ’ને બદલે પાર્ટીના દરેક વિભાગમાં એક જેન્ડર સેલ હોવો જોઈએ જેથી કરીને દરેક મુદ્દાને લિંગના પરિપ્રેક્ષ્યથી તપાસી શકાય, પછી તે ગરીબી નાબૂદી હોય કે હવામાન પરિવર્તન.

આ પણ વાંચો: ઇ-કોમર્સ વેબસાઈટમાં બોર્નવિટા જેવા તમામ પીણાં ‘હેલ્થ ડ્રિંક્સ’ શ્રેણીમાંથી દૂર કરવા સરકારે જારી કરી એડવાઈઝરી

આ પણ વાંચો: ભારતમાં આરોગ્યની સ્થિતિ સુધારવા યોગ્ય વિશ્લેષણ અને પગલા લેવા જરૂરી: લેન્સેટ

આ પણ વાંચો: રાજનાથ છત્તીસગઢમાં અને રાહુલ બસ્તરમાં કરશે ચૂંટણી સભા

આ પણ વાંચો: આજે પીએમ મોદીના જવાબમાં ઉત્તરાખંડમાં પ્રિયંકા ગાંધીની રેલી