પ્રાચીન ભારતમાં શાળાઓને ગુરુકુલ કહેવામાં આવતું હતું. આ ગુરુકુળ બોર્ડિંગ જેવા હતા, જ્યાં લોકો 7 વર્ષની ઉંમર પછી તેમના બાળકને છોડીને જતા હતા. આવા વિદ્યાર્થીઓને અંતવાસી અથવા આચાર્ય કુલવાસી કહેવામાં આવે છે. શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ છે કે ઉપનયન વિધિની સાથે વિદ્યાર્થીએ ગુરુકુળમાં નિવાસ કરીને વિવિધ વિષયોનું શિક્ષણ મેળવવું જોઈએ. ગુરુકુળો હંમેશા માત્ર જંગલોમાં જ ન હતા, પરંતુ મોટાભાગે ગુરુકુળો ગામડાઓ અને નગરોમાં પણ સ્થિત હતા.

સહ-શિક્ષણ: છોકરાઓ અને છોકરીઓના સમાન શિક્ષણ માટે ગુરુકુળ ખૂબ જ સક્રિય હતા. શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ છે કે દરેક વ્યક્તિએ પોતાના છોકરા-છોકરીને ગુરુકુળમાં મોકલવા જોઈએ, કોઈને પણ શિક્ષણથી વંચિત ન રાખવું જોઈએ અને બાળકોને ઘરમાં ન રાખવા જોઈએ. જોકે બંનેને અલગ-અલગ ભણાવવામાં આવતા હતા.

તમામ વર્ગના લોકો અભ્યાસ કરતા હતા: દરેક ભારતીય પોતાના બાળકોને આ ગુરુકુળમાં શિક્ષણ મેળવવા મોકલતો હતો, ત્યારે કોઈ જાતિ, ભાષા કે પ્રાંતનું કોઈ બંધન નહોતું. ગુરુકુળમાં દરેકને સમાન સુવિધાઓ આપવામાં આવી હતી. દરેકના પોતાના રૂમ હતા અને દરેકનું કામ વહેંચાયેલું હતું. બંને સાથે મળીને ગુરુકુળનું કામ કરતા. સાંદીપનિ ઋષિનો આશ્રમ તેનું ઉદાહરણ છે.

આઠ વર્ષની ઉંમરે પ્રવેશ ઉપલબ્ધ હતો: ગુરુકુળમાં પ્રવેશ માટે નિર્ધારિત ઉંમર 8 વર્ષની હતી અને ઓછામાં ઓછો એક વ્યક્તિ 25 વર્ષની ઉંમર સુધી ત્યાં અભ્યાસ કરી શકે છે. ત્યાં વિદ્યાર્થીઓને ત્રણ કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવ્યા હતા- 1.વસુ:- 24 વર્ષની ઉંમર, 2.રુદ્ર:- 36 વર્ષની ઉંમર અને 3.આદિત્ય:- વિદ્યાર્થીઓ કે જેમણે 48 વર્ષની ઉંમર સુધી શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તેમાંથી કેટલાક ત્યાં શિક્ષક કે આચાર્ય બન્યા અથવા બીજે ક્યાંક પોતાનું ગુરુકુળ ખોલ્યું.

શિક્ષણ પૂરું થયા પછી: ગુરુકુળમાં દરેક વિદ્યાર્થી પોતાની ક્ષમતા અને રુચિ પ્રમાણે દરેક પ્રકારનું કામ શીખતો હતો અને શિક્ષણ પૂરું થયા પછી જ રસ અને ગુણવત્તાના આધારે પોતાનું કાર્ય પસંદ કરતો હતો.

દક્ષિણા આપવાની પ્રથા હતી: આમાંના મોટા ભાગના ગુરુકુળો મફતમાં શિક્ષણ પૂરું પડતા હતા. શિક્ષણ પૂરું થયા પછી જ દક્ષિણા આપવાની પ્રથા હતી. જે વિદ્યાર્થી કે શિષ્યની ક્ષમતા અનુસાર તે દક્ષિણા આપતા હતા. સક્ષમ વિદ્યાર્થીઓ તેમના ગુરુઓને વધુ દક્ષિણા આપતા.

આચાર્યનું પદ સૌથી મોટું હતું: આ ગુરુકુળમાં ઘણા શિક્ષકો હતા જેમના મુખ્ય શિક્ષક આચાર્ય કહેવાયા. આચાર્ય તેને કહેવામાં આવે છે જે વેદ અને શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવે છે અને જે ગુરુકુળમાં વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપવાનું કાર્ય કરે છે. આચાર્યનો અર્થ એ છે કે જે નીતિશાસ્ત્ર, નિયમો અને સિદ્ધાંતો વગેરેમાં સારી રીતે વાકેફ હોય અને અન્યને તેના વિશે શીખવે. ઉપાધ્યાય આચાર્યની નીચે રહેતા હતા. પૂજારી ઉપાસક, પંડિત જે કોઈપણ વિદ્યા કે જ્ઞાનમાં પારંગત હોય. જે પૂજારી યજ્ઞ અને અન્ય સંસ્કાર કરવાના હતા. જે કર્મકાંડોમાં પારંગત હોય અને યજ્ઞો વગેરેમાં મુખ્ય પુરોહિતનું કાર્ય કરે તેને આચાર્ય પણ કહેવામાં આવે છે.

દરેક ગુરુકુળ અલગ હતું: દરેક ગુરુકુળ તેની વિશેષતા માટે પ્રખ્યાત હતું. કેટલાક તીરંદાજી શીખવવામાં અને કેટલાક વૈદિક જ્ઞાન આપવામાં કુશળ હતા. કેટલાક શસ્ત્રો શીખવવામાં કુશળ હતા અને કેટલાક જ્યોતિષ અને ખગોળશાસ્ત્રમાં. વિદ્યાર્થી પોતાની મરજીથી અહીં જે શીખવાનું હતું તે શીખતો અને બીજા ગુરુકુળમાં જતો. કેટલાક ગુરુકુળો પણ હતા જે સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમો પૂરા પાડે છે.

વેદ સાથે વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ: વિદ્યાર્થીઓ વેદના અમુક ભાગને યાદ રાખવા અને વિદ્યાઓ શીખવા માટે ગુરુકુળમાં ભેગા થતા. આ વિદ્યાશાખાઓમાં યોગ, શસ્ત્રો, જ્યોતિષવિદ્યા, ખગોળશાસ્ત્ર, સ્થાપત્ય, સંગીત, નૃત્ય, હસ્તકલા, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદો, સ્થાપત્ય, સમુદ્રશાસ્ત્ર, ભાષા, લેખન, નાટક, યુક્તિઓ, ચશ્મા, ચિત્ર, શિલ્પ, રસોઈ, સાહિત્ય, બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. કપડાં અને ઝવેરાત બનાવવી, અત્તર બનાવવું, તેલ બનાવવું, શહેરનું નિર્માણ, સોયકામ, સુથારીકામ, પીવાની અને ખાવાની વસ્તુઓ બનાવવી, સોના, ચાંદી, હીરા અને નીલમણિ જેવા રત્નોની તપાસ કરવી વગેરે 64 પ્રકારની કળાઓ જણાવવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત 16 કળા અને ગૂઢ વિદ્યાઓનું જ્ઞાન પણ આપવામાં આવ્યું હતું. જેને જેમાં રસ હોય એ અનુસાર વિષય પસંદ કરીને દીક્ષા લીધી. મોટાભાગનું શિક્ષણ વ્યવહારુ હતું.

જીવનને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું: આશ્રમો ચાર છે – બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસ. આશ્રમ એ હિન્દુ સમાજની જીવન વ્યવસ્થા છે. આશ્રમ પ્રણાલી હેઠળ, વ્યક્તિની ઉંમર 100 વર્ષ માનવામાં આવે છે, તેને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. ઉંમરના પ્રથમ 25 વર્ષમાં શરીર, મન અને બુદ્ધિનો વિકાસ નક્કી થાય છે. બીજો ગૃહસ્થ આશ્રમ છે, જે 25 થી 50 વર્ષની વય માટે નિર્ધારિત છે, જેમાં લગ્ન પછી, પતિ-પત્ની ધાર્મિક જીવન જીવીને પરિવાર પ્રત્યેની તેમની જવાબદારી નિભાવે છે. આ ઉંમરે, વ્યવસાય અથવા કામ કરતી વખતે, તેઓ કામનો અર્થ અને આનંદ માણે છે. 50 થી 75 વર્ષની વય સુધી ઘરના ભારણમાંથી મુક્તિ મેળવીને જનસેવા, ધર્મ સેવા, શિક્ષણ અને ધ્યાનનો નિયમ છે. તેને વાનપ્રસ્થ કહે છે. પછી ધીરે ધીરે આમાંથી મુક્ત થઈને વ્યક્તિ સન્યાસ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરે છે અને સન્યાસીઓ સાથે રહે છે. બ્રહ્મચર્ય આશ્રમને જ મઠ અથવા ગુરુકુળ કહેવામાં આવે છે.