Dharma: મન (Mind)માં પહેલી જિજ્ઞાસા (Curiosity) એ હોય છે કે સાધક બનવા માટે વ્યક્તિ પાસે કઈ લાયકાતો હોવી જોઈએ. શું સાધક પાસે ઉંમર, જ્ઞાન કે ચારિત્ર્ય સંબંધિત લાયકાતો હોવી જોઈએ? જ્ઞાની લોકો કહે છે કે સાધક માટે માનવતા હોવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, તો જ તે પોતાની ફરજો સારી રીતે નિભાવી શકશે.

માનવીનું પ્રાથમિક કર્તવ્ય જ્ઞાન (Knowledge) પ્રાપ્ત કરવું છે. વ્યક્તિએ સાંસારિક ફરજો પૂર્ણ કરવી જોઈએ અને ધાર્મિક આચરણ પણ કરવું જોઈએ. આ સાથે, પારિવારિક જવાબદારીઓનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. આ માનવ સાધનાનો એક તબક્કો છે.

પાર્વતીએ શિવને પૂછ્યું, ‘સાધક બનવા માટે ઓછામાં ઓછી શું આવશ્યકતા છે?’ શિવે જવાબ આપ્યો, ‘જ્યારે જીવો પોતાના કર્મના પરિણામે માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે તેઓ સાધક બનવા માટે લાયક બને છે.’ પાર્વતીએ આગળનો પ્રશ્ન પૂછ્યો, ‘માનવને સાધક કરવા માટે ઉંમર, ક્ષમતા, ચારિત્ર્ય વગેરે જેવી કઈ લાયકાત હોવી જોઈએ?’ આ પ્રશ્નનો શિવનો જવાબ આ રીતે સમજી શકાય છે કે ઉંમરના સંદર્ભમાં, એ કહેવું યોગ્ય રહેશે કે માનવ જીવનમાં મૂળભૂત રીતે ચાર તબક્કા હોય છે. પ્રથમ તબક્કામાં, માનવીનું પ્રથમ કર્તવ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું અને ધર્મ સાધક કરવું છે. બીજા તબક્કામાં, વ્યક્તિએ સાંસારિક ફરજો પૂર્ણ કરવી જોઈએ અને ધર્મ સાધક કરવું જોઈએ. ત્રીજા તબક્કામાં, વ્યક્તિએ બાકી રહેલી કોઈપણ કૌટુંબિક જવાબદારીઓનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ અને ધર્મ સાધક કરવું જોઈએ. છેલ્લે એટલે કે ચોથા તબક્કામાં જ્યારે માનવ શરીર સાંસારિક ફરજો બજાવવામાં અસમર્થ બની જાય છે, ત્યારે વ્યક્તિએ ફક્ત ધર્મ સાધક જ કરવું જોઈએ. તેથી જ્યાં સુધી સાધક માટેની આવશ્યકતાઓનો પ્રશ્ન છે, ઉંમર કોઈ અવરોધ નથી.

ધ્રુવના ધ્યાનથી ઋષિ-મુનિઓ ડરી ગયા

આ વિશે એક જૂની વાર્તા છે. એકવાર ધ્રુવ નામના બાળકે પાંચ વર્ષની ઉંમરે સાધના કરવાનું અને ભજન ગાવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી મહાન ઋષિઓ અને મુનિઓ ડરી ગયા. તેઓએ વિચાર્યું કે આ બાળક આધ્યાત્મિક શ્રેષ્ઠતામાં તેમનાથી આગળ નીકળી જશે. તેથી ભક્તો તરીકે તેઓ બધા નારાયણને હાર અને અપમાનથી બચાવવા માટે પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

ધ્રુવે નારદના પ્રયાસને નિષ્ફળ બનાવ્યો

નારાયણે આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે નારદને મોકલ્યા. નારદનો અર્થ થાય છે ‘ભક્તિ ફેલાવનાર’. નારદ બાળક ધ્રુવ પાસે આવ્યા અને તેને રમકડાં, મીઠાઈઓ, રાજ્ય અને એવી બીજી વસ્તુઓથી લલચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે પૂછ્યું કે આટલી નાની ઉંમરે સાધના માટે તે આટલો ઉત્સાહી કેમ છે? આધ્યાત્મિક શોધ માટે તેની પાસે આખું જીવન હતું.

ધ્રુવે જવાબ આપ્યો, ‘હે નારદ! તમે ઋષિ છો, તમે મારા કરતાં ઘણું વધારે જાણો છો. છતાં હું એ વાત સ્પષ્ટ કરવા માંગુ છું કે આપણને ઘણા જન્મો પછી માનવ સ્વરૂપ મળે છે. આ માનવ અસ્તિત્વ બધા જીવોના અસ્તિત્વમાં સૌથી દુર્લભ છે. પરંતુ તેનાથી પણ દુર્લભ માનવ શરીર છે, જે સાધના દ્વારા પૂર્ણ થયું છે. માનવ જીવન પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, ફક્ત થોડા લોકોને જ ધાર્મિક પ્રવચનો સાંભળવાની તક મળે છે. તેમાંથી ફક્ત થોડા જ લોકો ધર્મ સાધના કરવાની ઇચ્છા વિકસાવે છે. આમાંથી ફક્ત થોડા જ લોકો ખરેખર સાધનાની ભાવનાને સમજે છે. જે દુર્લભ લોકો સમજે છે, સાધના કરે છે અને લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે તેઓ ખરેખર ધન્ય છે. પોતાને સંપૂર્ણ બનાવવાના પ્રયાસમાં, ભલે વ્યક્તિને પોતાના વડીલો અને નજીકના લોકો તરફથી અવરોધો અને અવરોધોનો સામનો કરવો પડે, આપણે તેમને અવગણવા જોઈએ. આ કોઈ પાપ નથી, ગુનો નથી. ધ્રુવે આગળ કહ્યું, ‘નારદજી, કોણ જાણે કાલે શું થશે? તમે વૃદ્ધ થયા છો અને તમને આ ઉંમરે સાધના કરવાનો અને ભજન ગાવાનો મોકો મળ્યો છે. પરંતુ મારા જીવનકાળમાં કાલે સૂર્ય ઉગશે કે નહીં. ધારો કે હું આજે રાત્રે મરી જાઉં? તો પછી હું વૃદ્ધાવસ્થા સુધી કેવી રીતે રાહ જોઈ શકું?’ આ સાંભળીને નારદજી શાંતિથી ચાલ્યા ગયા.

ધ્રુવે કહ્યું, ‘બધા મનુષ્યોએ બાળપણથી જ ભાગવત ધર્મમાં પોતાને સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. ભાગવત ધર્મ શું છે અને તેના માટે લાયકાત શું છે? એક લાયકાત છે – પ્રપત્તી, એટલે કે, મેં ભગવાનને બધું સમર્પિત કરી દીધું છે. તે જે ઇચ્છે છે તે હું કરીશ.’ જે લોકો નાની ઉંમરે આ ભાવનામાં પોતાને સ્થાપિત કરે છે તેઓ સાચા મનુષ્ય છે. વિસ્તરણ કરવાની ઇચ્છા એ મનુષ્યનો જન્મજાત ગુણ છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ ક્ષુદ્ર રહેવા માંગતો નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતાના માનસિક ક્ષેત્રને વિસ્તૃત કરવા માંગે છે. વિસ્તરણની આ તરસ છીપાવવા માટે, વ્યક્તિએ નિયમિતપણે ચર્ચા કરતા રહેવું જોઈએ, આ સાધના છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે સાધક માટે પહેલી શરત માનવ બનવું છે.