જેસલમેર જિલ્લાના મોહનગઢના 27 બીડી બાહલામાં અચાનક જ જમીનના દબાણથી પાણી નીકળી ગયું અને બધાને ચોંકાવી દીધા. જોકે, હવે થોડા દિવસ બાદ પાણીનો પ્રવાહ બંધ થતાં અનેક સવાલો પાછળ રહી ગયા છે. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે મજબૂત દબાણ સાથે સફેદ માટીની માટી પણ બહાર આવી છે. ઘણા લોકો તેને સરસ્વતી નદીનું પાણી કહી રહ્યા છે. જો કે ખારા પાણીને કારણે ભૂગર્ભજળના વૈજ્ઞાનિકો સરસ્વતી નદીના દાવાને સંપૂર્ણપણે નકારી રહ્યા છે.
જેસલમેરના ભૂગર્ભ જળ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. નૈરનદાસ ઈંખિયાને કહ્યું કે મોહનગઢના બહલા વિસ્તારમાં બોરવેલમાંથી પાણી અને માટીના નમૂનાઓ પરીક્ષણ માટે મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. બોરવેલમાંથી નીકળતું પાણી સરસ્વતી નદીનું હોઈ શકે નહીં. તેમણે કહ્યું કે સરસ્વતી નદીનો ઈતિહાસ માત્ર 5 હજાર વર્ષ જૂનો છે. જ્યારે બોરવેલમાંથી પાણી નીકળવાનો ઈતિહાસ લગભગ 60 લાખ વર્ષ જૂનો છે. આ કિસ્સામાં આ પાણી સરસ્વતી નદીનું નથી.
તેમણે કહ્યું કે આ મહાસાગરના અસ્તિત્વનો સૌથી મોટો પુરાવો છે. બોરવેલમાંથી જે માટી નીકળી છે તે દરિયાઈ માટી છે. પાણીનો ટીડીએસ પણ રૂ.5 હજાર આસપાસ છે. જો કે દરિયાના પાણીનો TDS ઘણો વધારે છે. પરંતુ આ બોરવેલના પાણીની સાથે ઘણા ખનિજ ક્ષાર પણ મળી આવ્યા છે. જેના કારણે તેનો TDS ઘટી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં સુધી સરસ્વતી નદીનો સંબંધ છે, તેનો માર્ગ તનોટની આસપાસના વિસ્તારમાં છે, જ્યાં જમીનની નીચેથી પાણી નીકળી રહ્યું છે અને તે મીઠી પણ છે. અગાઉ જેસલમેરમાં બોરવેલ ખોદતી વખતે નાચનાના જલુવાલામાં દબાણ સાથે જમીનમાંથી પાણી નીકળવા લાગ્યું હતું. જેસલમેરનો આ વિસ્તાર લગભગ 25 કરોડ વર્ષ પહેલા ટેથિસ સમુદ્રનો કિનારો હતો. ઘણા વૈજ્ઞાનિકો આ અંગે સંશોધનમાં લાગેલા છે. આવી સ્થિતિમાં બોરવેલનું ખારું પાણી અને સફેદ માટીની માટી જે બહાર આવી છે તે સમુદ્રના દાવાને વધુ મજબૂત કરી રહી છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે જે જગ્યાએ આ પાણી નીકળ્યું છે તે સરસ્વતી નદીનો માર્ગ નથી.
ઘણા વૈજ્ઞાનિકો દાવો કરે છે કે 250 મિલિયન વર્ષો પહેલા, જેસલમેરનો આ વિસ્તાર વિશ્વના સૌથી મોટા ટેથિસ સમુદ્રનો કિનારો હતો. આજના જેસલમેર શહેરની એક તરફ હજારો મીટર ઊંડા ટેથિસ સમુદ્રનો કિનારો હતો, જ્યારે બીજી બાજુ ડાયનાસોરનું શાસન હતું. લાખો વર્ષો પહેલાં, ઊંટને બદલે, ફાઇટર પ્લેન કરતાં મોટી પાંખોવાળા ડાયનાસોર રહેતા હતા. રેતીના ટેકરાની જગ્યાએ 30 થી 40 ફૂટ ઊંચા વૃક્ષો સાથે ગાઢ જંગલ હતું. જેસલમેરના દરિયામાં વિશાળ શાર્ક તરતી હતી. એશિયામાં આ શાર્કના અવશેષો માત્ર જેસલમેર, જાપાન અને થાઈલેન્ડમાં મળી આવ્યા છે. નિષ્ણાંતોનું કહેવું છે કે વર્ષો પહેલા ભારત અને વિદેશના ઘણા વૈજ્ઞાનિકો દરિયાના દાવા સાથે સંશોધન માટે જેસલમેરના આ વિસ્તારમાં આવતા હતા. અહીં સમુદ્રની હાજરીનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ અકાલ ગામમાં સ્થિત ફૂડ ફોસિલ પાર્ક છે. જેમાં લાખો વર્ષો પહેલાના વૃક્ષોના અવશેષો મોજૂદ છે જે સમયની સાથે પથ્થરમાં ફેરવાઈ ગયા છે.
આ અંગે પણ બે સિદ્ધાંતો પર દાવા કરવામાં આવે છે. પહેલો દાવો એ છે કે ઘણી નદીઓ જેસલમેરમાં ટેથિસ સમુદ્રને મળતી હતી. જ્યારે આ નદીઓમાં પૂર આવે છે, ત્યારે વૃક્ષો તૂટી જતા હતા અને ધોવાઇ જતા હતા. આ વૃક્ષોની ડાળીઓ અકાલમાં વહેતી આવી. બીજો દાવો એ છે કે જમીનની નીચે દટાયા પછી ઝાડના નરમ ભાગો જેવા કે પાંદડા, ડાળીઓ વગેરે સડી જશે પરંતુ લાકડા અને દાણા સખત ભાગ હોવાથી તે પથ્થરમાં ફેરવાઈ જશે. આ પછી લાખો વર્ષોની પ્રક્રિયામાં તેઓ અશ્મિ બન્યા અને જમીનમાંથી બહાર આવ્યા.
આ પણ વાંચો: જેસલમેરના રણમાં ‘ગંગા’ વહેતી થઈ ?, થોડી જ વારમાં ટ્રક ડૂબી ગઈ
આ પણ વાંચો: જેસલમેરનું રણ દુર્લભ પાણીનો બન્યું દરિયો, ખોદકામ દરમિયાન નીકળેલ પાણીમાં સતત વધારો
આ પણ વાંચો: જેસલમેરમાં 28 વર્ષની ગર્ભવતી મહિલાએ ચાર બાળકોને એકસાથે જન્મ આપ્યો
