આજે એટલે કે 31મી મે સચિન પાયલટના અલ્ટીમેટમનો છેલ્લો દિવસ છે.પરંતુ રાજનીતિએ એવો વળાંક લીધો કે અલ્ટીમેટમ પહેલાં માંગણીઓ પૂરી ન થઈ, પરંતુ સમાધાન લાદી દેવામાં આવ્યું હતું. રાજસ્થાનના સીએમ અશોક ગેહલોત એવું કહ્યું હતું કે જો પાર્ટીમાં સાથે રહેવું છે તો સાથે રહીશું. મતલબ છે તે સમજવું મુશ્કેલ નથી. બંને વચ્ચે જંગ ચરમસીમાએ છે અને ચૂંટણી માથે છે. કોંગ્રેસની અંદર આવી વાતોનો આખો ઈતિહાસ છે. બિહારમાં જ્યારે કોંગ્રેસનો પ્રભાવ હતો ત્યારે આવી જ ખેંચતાણ ઘણી ચાલી હતી. હવે તે લાલુ પાસે પાણી માંગીને જીવે છે. બિહાર કેસરી શ્રીકૃષ્ણ સિંહ અને તેમના નાયબ બિહાર વિભૂતિ અનુગ્રહ નારાયણ સિંહની વાર્તા સચિન પાયલટ-અશોક ગેહલોત સાથે મેળ ખાય છે.
બિહાર કેસરી vs બિહાર વિભૂતિ
રાજકારણ અને સમાજમાં અગ્રેસર રહેલા કાયસ્થોને બિહારમાં ભૂમિહારોએ પડકાર ફેંક્યો હતો. આઝાદી પહેલા અને પછી વંશીય સર્વોપરિતા માટે મોબિલાઈઝેશનને હથિયાર બનાવવામાં આવ્યું હતું. કાયસ્થોએ ભૂમિહારોનો સામનો કરવા રાજપૂતો સાથે હાથ મિલાવ્યા. લોખંડ લેવાનો મતલબ યુદ્ધભૂમિ નથી પરંતુ નોકરીથી લઈને વિધાનસભામાં સર્વોપરિતા સુધીનો છે. ધીમે ધીમે ભૂમિહાર અને રાજપૂતો વચ્ચે સર્વોચ્ચતા માટેની લડાઈ બદલાઈ ગઈ. બિહાર કેસરી શ્રીકૃષ્ણ સિંહ ભૂમિહારોના નેતા અને રાજપૂતોના અનુગ્રહ નારાયણ સિંહ હતા. શ્રીકૃષ્ણ સિંહ શ્રીબાબુના નામથી પ્રખ્યાત થયા. તે મુંગેરનો રહેવાસી હતો અને અનુગ્રહ બાબુ ગયાનો હતો. 1935ના ભારત સરકાર અધિનિયમ પછી બિહારમાં કોંગ્રેસની સરકાર બની. શ્રી કૃષ્ણ સિંહ મુખ્યમંત્રી બન્યા અને અનુગ્રહ બાબુ નાયબ મુખ્યમંત્રી બન્યા.અંગ્રેજોની વિદાય પહેલા, બિહાર પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિમાં સર્વોપરિતાનું યુદ્ધ એટલું ઉગ્ર બન્યું કે 1942માં મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદને મધ્યસ્થી કરવા પટના મોકલવા પડ્યા. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને આઝાદ જેવા નેતાઓની સમજાવટ છતાં શ્રીકૃષ્ણ સિંહ અને અનુગ્રહ બાબુના જૂથો લડતા રહ્યા. રામ ચરિત્ર સિંહા, સારંગધર સિન્હા, શ્યામા પ્રસાદ સિંહ, સરદાર હરિહર સિંહ અને દેવબ્રત શાસ્ત્રીએ શ્રીબાબુ વતી પત્રો લખ્યા અને આરોપ લગાવ્યો કે અનુગ્રહ નારાયણ સિંહના લોકો કોંગ્રેસ સમિતિમાં આતંક ફેલાવી રહ્યા છે. રામ ચરિત્ર સિંહા અને શ્યામા પ્રસાદે તો વર્કિંગ કમિટિમાંથી રાજીનામું આપી દીધું હતું. જ્યારે શ્રી બાબુ 1952માં બિહારના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી બન્યા ત્યારે તેમના બિન-ભૂમિહાર સમર્થકોને મંત્રી બનવાની આશા હતી. આમાં એક નામ રાજપૂત નેતા સારંગધર સિંહનું હતું. પરંતુ યાદીમાં તેમનું નામ ગાયબ હતું. બીજી બાજુ, શ્રી બાબુના સંબંધી મહેશ પ્રસાદ સિંહ કેબિનેટમાં જોડાયા.
“અંગ્રેજોની વિદાય પહેલા, બિહાર પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિમાં સર્વોપરિતાનું યુદ્ધ એટલું ઉગ્ર બન્યું કે 1942માં મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદને મધ્યસ્થી કરવા પટના મોકલવા પડ્યા. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને આઝાદ જેવા નેતાઓની સમજાવટ છતાં શ્રીકૃષ્ણ સિંહ અને અનુગ્રહ બાબુના જૂથો લડતા રહ્યા.” -આલોક કુમાર
નીચું દેખાડવાની સ્પર્ધા
આ પછી, કાયસ્થ મહારથી અને સીએમના દાવેદાર કૃષ્ણ બલ્લભ સહાયે પોતે નિરાશ થઇ ગયા હતા. મહેશ સિંહા અને સહાય જૂથો વચ્ચે એકબીજાને નીચું બતાવવાની સ્પર્ધા થઇ રહી હતી. પણ સિન્હાએ સહાયને ચઢવા ન દીધા. 1957ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં સહાઈ જૂથની સદંતર અવગણના કરવામાં આવી હતી . એક જૂથે જન કોંગ્રેસની રચના કરી. બિહાર કોંગ્રેસ અધ્યક્ષની ચૂંટણી માટે પ્રથમ વખત જોરદાર સ્પર્ધા જોવા મળી હતી. કે.બી.સહાય અનુગ્રહ નારાયણ સાથે અડગ ઊભા રહ્યા પરંતુ તેમના મિત્રને જીતી શક્યા નહીં. અનુગ્રહ બાબુનું 1957માં જ અવસાન થયું હતું. આનાથી રાજપૂત છાવણીમાં નિરાશા ફેલાઈ હતી પરંતુ ટૂંક સમયમાં તેઓ શ્રી બાબુ સામે સ્ટેન્ડ લેનારા બિનોદાનંદ ઝાને અનુસર્યા હતા. શ્રી બાબુનું પણ 1961માં અવસાન થયું હતી. બીજી તરફ બિનોદાનંદ ઝાએ દલિત, રાજપૂત અને મુસ્લિમોનું મેઘધનુષ્ય સમીકરણ બનાવ્યું, જેની સામે મહેશ સિંહા ટકી શક્યા નહીં. બિહારના બીજા સીએમ બન્યા બિનોદાનંદ ઝા. પરંતુ સહાય શિબિર તક પર કૂદી પડ્યો હતો અને ઝા જૂથ, ભૂમિહારોને હરાવવા, રાજપૂતો અને ઓબીસી નેતાઓ વચ્ચે સમીકરણ બનાવી દીધું હતું. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં, ઝાએ ટ્રમ્પ કાર્ડ ફેંક્યું અને કુર્મી જાતિના બીરચંદ પટેલને આગળ કર્યા પરંતુ તે હારી ગયો તેથી સહાઈનું સીએમ બનવાનું સપનું સાકાર થયું. પછી કૃષ્ણ બલ્લભ સહાયે OBCમાં ભાવિ ભાગીદાર જોયા અને બિહારના રાજકારણમાં રામ લખન સિંહ યાદવનો ઉદય થયો. સહાઈએ તેમને તેમની કેબિનેટમાં PWD જેવું મહત્ત્વનું મંત્રાલય આપ્યું. 1967ની ચૂંટણીમાં શ્રી બાબુના પુત્રો શિવાનંદન સિન્હા અને મહેશ સિંહા એક સાથે આવ્યા હતા અને બિનોદાનંદ ઝા સાઇડ થઇ ગયા હતા. પરસ્પર લડાઈથી કંટાળીને રામગઢના રાજા અને મહામાયા પ્રસાદે પાર્ટી છોડીને જન ક્રાંતિ દળની રચના કરી હતી.
બિહાર કેસરી શ્રીકૃષ્ણ સિંહ પહેલા સીએમ હતા
એક વાત સ્પષ્ટ છે કે કોંગ્રેસની અંદર જૂથવાદ અને વર્ચસ્વની લડાઈ માટે કોઈ વૈચારિક આધાર નથી. જ્ઞાતિ સમીકરણની ભૂમિકા હંમેશા કેન્દ્રમાં રહી છે. વ્યવસાયિક આગેવાનોએ જ્ઞાતિ જૂથબંધીનો લાભ લીધો હતો. એક સંશોધન મુજબ, 1950 થી 1970 ની વચ્ચે, બિહાર કોંગ્રેસના 60 અગ્રણી નેતાઓમાંથી, 30 એ ઓછામાં ઓછા બે વખત પક્ષ બદલ્યા હતા. દસથી વધુ નેતાઓએ તો બે કરતા પણ વધુ વખત પક્ષો બદલ્યા હતા.
બિહારનો ભાગ-2 રાજસ્થાન છે
રાજસ્થાનમાં અશોક ગેહલોત અને સચિન પાયલોટ જે રીતે લડી રહ્યા છે, તે ઈતિહાસની ઓળખ છે. 10 જનપથથી, લડવૈયાઓનું રાજ્યની રાજધાનીઓમાં જવું, સમજાવે છે કે હાઈકમાન્ડનો નિર્ણય થોપી દેવું અને જો કામ ન થાય તો પાછા ફરવું. આ જ વસ્તુ અજય માકન સાથે થઇ. તે જયપુર જાય છે. લોકોને સમજાવે છે અને પાછા ફરે છે. ત્યારબાદ બંનેને દિલ્હી બોલાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સચિન પાયલોટ અલ્ટીમેટમ આપે છે. જો અશોક ગેહલોતને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ બનાવવાની તૈયારી કરવામાં આવે તો તેઓ મુખ્યમંત્રી પદ પર પણ રહેવા માંગે છે. જ્યારે 25 સપ્ટેમ્બર, 2022 માં, જ્યારે અજય માકન સરકારમાં પરિવર્તન લાવવા જયપુર જાય છે, ત્યારે ગેહલોત કેમ્પ ધાકધમકી બતાવે છે. બિહારમાં 72 વર્ષ પહેલા આવું થતું હતું. વિનોદાનંદ ઝા જ્યારે સીએમ બન્યા ત્યારે મંત્રીઓ તેને પોતાના અનુસાર બનાવવા માંગતા હતા. તેમણે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ નીલમ સંજીવા રેડ્ડીને સ્પષ્ટ કહ્યું કે જો તેમના પર નામો લાદવામાં આવશે તો તેમના માટે કામ કરવું મુશ્કેલ થઈ જશે. મહેશ સિંહા અને ઝા કેમ્પે કેબિનેટમાં તેમના સમર્થકોની સંખ્યા વધારવા માટે શક્તિ પ્રદર્શનો શરૂ કર્યા. લેન્ડલાઈન વાળા આ યુગમાં દિલ્હી દૂર હતું. 18 ફેબ્રુઆરી, 1961ના રોજ ઝાએ શપથ લીધા ત્યારે સિંહા જૂથના તમામ મંત્રીઓ ગાયબ હતા. દિલ્હીમાં અનેક બેઠકો બાદ ઝા કેમ્પના મંત્રીઓએ 3 એપ્રિલે શપથ લીધા હતા.
આ પણ વાંચો :પ્રહાર/સુપ્રીમ લીડર પોતાના માટે સ્મારક બનાવવા માગે છે, નવી સંસદના ઉદ્ઘાટન પર નસીરુદ્દીન શાહે માર્યો ટોણો
આ પણ વાંચો :New Delhi/2000ની નોટ બદલવા સામેની અરજી પર સુનાવણી કરવાનો SCએ કર્યો ઇનકાર, જાણો શું કહ્યું…
આ પણ વાંચો :વધુ એક ઠગી ઝડપાયો/PMO ડેપ્યુટી સેક્રેટરી છું…કહીને કરતો હતો છેતરપિંડી, પુણે ક્રાઈમ બ્રાન્ચે નકલી IASની કરી ધરપકડ
આ પણ વાંચો :નિવેદન/કેબિનેટ મંત્રી નીતિન ગડકરીએ મંદિરમાં સ્વચ્છતાના અભાવ અંગે કરી આ વાત
