Supreme Court: ભારતમાં લગ્ન કર્યા બાદ વિદેશની અદાલતમાંથી છૂટાછેડા મેળવીને બીજા લગ્ન કરનાર લોકો માટે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો (Foreign Divorce India) છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વિદેશી અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા છૂટાછેડા ભારતના કાયદા હેઠળ આપમેળે માન્ય બની જતા નથી. ખાસ કરીને, ભારતીય કાયદામાં છૂટાછેડા માટે માન્ય ન હોય તેવા આધાર પર વિદેશમાં મેળવેલો છૂટાછેડાનો હુકમ ભારતમાં સ્વીકારી શકાય નહીં. આવા સંજોગોમાં પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ ગણાઈ શકે છે અને બીજી વાર લગ્ન કરનાર વ્યક્તિ સામે દ્વિ-વિવાહનો ગુનો નોંધવાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે આ મામલે મહત્ત્વપૂર્ણ અવલોકન કરતાં એક વ્યક્તિ સામે બીજા લગ્ન કરવા બદલ ચાલી રહેલી ફોજદારી કાર્યવાહીને ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે જીવનસાથીની સંમતિ વિના વિદેશી અદાલતમાંથી માત્ર લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી જવાના આધાર પર છૂટાછેડા મેળવી લેવાથી ભારતીય કાયદા હેઠળ પ્રથમ લગ્નનો અંત આવતો નથી.
Foreign Divorce India: શું છે સમગ્ર મામલો?
આ કેસમાં એક વ્યક્તિએ પોતાની પ્રથમ પત્નીના વિરોધ છતાં વિદેશની અદાલતમાંથી છૂટાછેડાનો હુકમ મેળવ્યો હતો. તેણે લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું હોવાના આધાર પર છૂટાછેડા મેળવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેણે બીજી વાર લગ્ન કરી લીધાં હતાં.
જોકે, ભારતીય કાયદા હેઠળ માત્ર લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી જવું એ છૂટાછેડા મેળવવા માટે સ્વતંત્ર માન્ય આધાર નથી. આથી વિદેશી અદાલતમાંથી મેળવેલા છૂટાછેડાના હુકમની ભારતમાં કાયદેસર માન્યતા અંગે પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે વિદેશી છૂટાછેડાના હુકમને ભારતીય કાયદા હેઠળ માન્ય ગણવાનો ઇનકાર કરતાં પ્રથમ લગ્નના કાયદાકીય અસ્તિત્વને મહત્ત્વ આપ્યું હતું.
CPCની કલમ 13 હેઠળ વિદેશી ચુકાદાની માન્યતા જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે વિદેશી અદાલતનો દરેક ચુકાદો ભારતમાં આપમેળે માન્ય બની જતો નથી. સિવિલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 13 (CPC Section 13) હેઠળ વિદેશી ચુકાદાને ભારતમાં માન્યતા મળવા માટે કેટલીક કાયદાકીય શરતો પૂર્ણ થવી જરૂરી છે.
જો વિદેશી અદાલતનો નિર્ણય ભારતીય કાયદા વિરુદ્ધ હોય અથવા કાયદા દ્વારા માન્ય ન હોય તેવા આધાર પર આપવામાં આવ્યો હોય, તો તેને ભારતમાં સ્વીકારી શકાય નહીં.
કોર્ટે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે આવા વિદેશી છૂટાછેડાના આધારે કોઈ વ્યક્તિ એવું કહી શકે નહીં કે ભારતીય કાયદા મુજબ તેના પ્રથમ લગ્નનો અંત આવી ગયો છે. પરિણામે, પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં હોય તો બીજા લગ્ન કરવા બદલ IPCની કલમ 494 હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે (Indian Marriage Law) છે.
પતિએ બ્રિટિશ નાગરિકતાનો આપ્યો હતો હવાલો
આ કેસમાં પતિએ એવો બચાવ કર્યો હતો કે બીજા લગ્ન કર્યા ત્યારે તે બ્રિટિશ નાગરિક બની ગયો હતો અને બીજા લગ્ન પણ ભારતની બહાર વિદેશમાં કર્યા હતા. તેથી ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની કલમ 4 હેઠળ તેને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં.
જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે વ્યક્તિએ પોતાની પ્રથમ પત્ની સાથે ભારતમાં હિન્દુ રીતિ-રિવાજો મુજબ લગ્ન કર્યા હતા. તેથી બાદમાં વિદેશી નાગરિકતા મેળવી લેવી કે વિદેશમાં બીજા લગ્ન કરવા એ પ્રથમ લગ્ન સાથે જોડાયેલી કાયદાકીય જવાબદારીઓમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો આધાર બની શકે નહીં.
વિદેશમાં બીજા લગ્ન કર્યા હોય તો પણ થઈ શકે કાયદેસરની કાર્યવાહી
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બીજા લગ્ન વિદેશની ધરતી પર થયા હોવા માત્રથી દ્વિ-વિવાહના આરોપમાંથી બચી શકાય નહીં. જો પ્રથમ લગ્ન ભારતીય કાયદા હેઠળ માન્ય અને ચાલુ હોય તથા વિદેશી છૂટાછેડાને ભારતમાં કાયદેસર માન્યતા ન મળી હોય, તો બીજા લગ્ન કરનાર વ્યક્તિ સામે ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વિદેશમાં છૂટાછેડા મેળવીને ભારતીય કાયદાની જોગવાઈઓને અવગણીને બીજા લગ્ન કરી શકાય નહીં. લગ્નની કાયદેસર સ્થિતિ અને વિદેશી અદાલતના નિર્ણયની ભારતમાં માન્યતા બંને બાબતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો: 48 કલાકથી વધુ ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહે તો સરકારી કર્મચારી આપોઆપ સસ્પેન્ડ, સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતા
આ પણ વાંચો: સરકારી કર્મચારીની ફરજિયાત નિવૃત્તિ સજા નથી, ચરિત્ર પર લાંછન પણ નહીં: સુપ્રીમ કોર્ટ
