તે દિવસોની વાત છે જ્યારે શ્રી રામનો અશ્વમેધ યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો. શ્રી રામના સાળા શત્રુઘ્નના નેતૃત્વમાં અસંખ્ય વીરોની સેના આખા પ્રદેશને જીતી રહી હતી, જ્યાં યજ્ઞનો ઘોડો જતો હતો. આ ક્રમમાં યજ્ઞનો ઘોડો ઘણા રાજાઓએ પકડ્યો પણ અયોધ્યાના સૈન્ય સામે તેમને નમવું પડ્યું. સેનામાં શત્રુઘ્ન ઉપરાંત હનુમાન, સુગ્રીવ અને ભરત પુત્ર પુષ્કલ સહિત ઘણા મહાન યોદ્ધા હતા, જેને જીતવું દેવતાઓ માટે પણ શક્ય નહોતું. અનેક સ્થળોનો પ્રવાસ કરીને યજ્ઞનો ઘોડો દેવપુર પહોંચ્યો જ્યાં રાજા વીરમણિનું રાજ્ય હતું. રાજા વીરમણિ ખૂબ જ ધર્મનિષ્ઠ અને શ્રી રામ અને મહાદેવના વિશિષ્ટ ભક્ત હતા. તેમના બે પુત્રો રુક્માનગઢ અને શુભાનગઢ નાયકોમાં શ્રેષ્ઠ હતા. રાજા વીરમણિનો ભાઈ વીર સિંહ પણ માસ્ટર હતો. રાજા વીરમણિએ તેમની તપસ્યા કરીને ભગવાન રુદ્રને પ્રસન્ન કર્યા હતા અને મહાદેવે તેમને અને તેમના સમગ્ર રાજ્યની રક્ષા માટે વરદાન આપ્યું હતું. મહાદેવ દ્વારા સુરક્ષિત હોવાથી, તેમના રાજ્ય પર હુમલો કરવાની કોઈની હિંમત નહોતી.

જ્યારે ઘોડો તેના રાજ્યમાં પહોંચ્યો, ત્યારે રાજા વીરમણિના પુત્ર રુકમાનગદે તેને બંદી બનાવી લીધો અને અયોધ્યાના સામાન્ય સૈનિકોને કહ્યું કે તેમની પાસે યજ્ઞનો ઘોડો છે, તેથી તેઓએ જઈને શત્રુઘ્નને વિધિવત યુદ્ધ કરીને તેનો ઘોડો મુક્ત કરાવવાનું કહેવું જોઈએ. જ્યારે રુક્માણગઢે તેના પિતાને આ માહિતી આપી તો તે ખૂબ જ ચિંતિત થઈ ગયા અને પુત્રને કહ્યું કે તેં અજાણતાં જ શ્રી રામના યજ્ઞનો ઘોડો પકડ્યો છે. શ્રી રામ અમારા મિત્ર છે અને તેમની સાથે દુશ્મનાવટનું કોઈ કારણ નથી, તેથી તમારે યજ્ઞનો ઘોડો પાછો લાવવો જોઈએ. આના પર રુક્માણગદે કહ્યું કે હે પિતાજી, મેં તેને યુદ્ધનો પડકાર આપ્યો છે, તેથી હવે તેને યુદ્ધ વિના ઘોડો પાછો આપવો એ આપણું અને તેમનું બંનેનું અપમાન થશે. હવે જે બન્યું છે તે બદલી શકાતું નથી, તેથી તમે મને યુદ્ધનો આદેશ આપો. પુત્રની વાત સાંભળીને વીરમણિએ તેને સૈન્ય સજ્જ કરવાનો આદેશ આપ્યો. રાજા વીરમણિ તેના ભાઈ વીરસિંહ અને તેના બે પુત્રો રુક્માનગઢ અને શુભાનગઢ સાથે વિશાળ સેના સાથે યુદ્ધના મેદાનમાં આવ્યા.

અહીં જ્યારે શત્રુઘ્નને માહિતી મળી કે તેમના યજ્ઞના ઘોડાને બંદી બનાવી લેવામાં આવ્યો છે, ત્યારે તે ખૂબ જ ક્રોધિત થઈ ગયો અને પોતાની આખી સેના સાથે યુદ્ધના મેદાનમાં આવી ગયો. જ્યારે તેમણે પૂછ્યું કે તેમની સેનામાંથી ઘોડાને કોણ બચાવશે, તો ભારતના પુત્ર પુષ્કલે કહ્યું કે તાતશ્રી, તમે ચિંતા ન કરો. તમારા આશીર્વાદ અને શ્રી રામના મહિમાથી હું આ બધા યોદ્ધાઓને મારીને ઘોડાને મુક્ત કરાવીશ.  તે બંને એવી રીતે વાત કરી રહ્યા હતા કે પવનસુત હનુમાને કહ્યું કે રાજા વીરમણિના રાજ્ય પર હુમલો કરવો ખુદ પરમપિતા બ્રહ્મા માટે પણ મુશ્કેલ છે કારણ કે આ શહેર મહાકાલ દ્વારા સુરક્ષિત છે. તેથી એ યોગ્ય રહેશે કે પહેલા આપણે રાજા વીરમણિને વાતચીત દ્વારા સમજાવીએ અને જો સમજાવી ન શકીએ તો શ્રી રામને જાણ કરીએ. રાજા વીરમણિ શ્રી રામ માટે ખૂબ આદર ધરાવે છે, તેથી તે તેમને ટાળી શકશે નહીં. હનુમાનની વાત સાંભળ્યા પછી શત્રુઘ્ને કહ્યું કે જો શ્રી રામને અમારી હયાતી દરમિયાન યુદ્ધના મેદાનમાં આવવું પડે તો તે અમારા માટે ખૂબ જ શરમની વાત છે. હવે ગમે તે થાય, આપણે લડવું પડશે. એમ કહીને તે સૈન્ય સાથે યુદ્ધના મેદાનમાં પહોંચી ગયો.

એક ભયંકર યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. ભરતનો પુત્ર પુષ્કલ સીધો ગયો અને રાજા વીરમણિ સાથે યુદ્ધ કર્યું. બંને અજોડ હીરો હતા. તમામ અસ્ત્ર શસ્ત્ર નો ઉપયોગ કરીને તેઓ લડવા લાગ્યા. હનુમાન રાજા વીરમણિના ભાઈ પરાક્રમી વીર સિંહ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. રૂકમાનગઢ અને શુભાનગડે શત્રુઘ્ન પર હુમલો કર્યો. પુષ્કલ અને વીરામણી વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું. અંતે, પુષ્કલે વીરમણિ પર આઠ હિંમતવાન તીરોથી હુમલો કર્યો. રાજા વીરમણિ આ ફટકો સહન ન કરી શક્યો અને પોતાના રથ પર બેભાન થઈ ગયો. વીર સિંહે હનુમાન પર ઘણા શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કર્યો પરંતુ કોઈ તેમને નુકસાન પહોંચાડી શક્યું નહીં. હનુમાને વીર સિંહ પર એક ભયંકર ઝાડ વડે હુમલો કર્યો, જેના કારણે વીર સિંહ લોહીની ઉલટી કરતા બેહોશ થઈ ગયા. બીજી બાજુ, શ્રી શત્રુઘ્ન અને રાજા વીરમણીના પુત્રો વચ્ચે અસાધારણ યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું. અંતે કોઈ વિકલ્પ ન જોઈને શત્રુઘ્ને બંને ભાઈઓને નાગપાશામાં બાંધી દીધા. તેમની જીત જોઈને શત્રુઘ્ન સેનાના તમામ બહાદુર સૈનિકોએ બૂમો પાડવાની શરૂઆત કરી. બીજી બાજુ, જ્યારે રાજા વીરમણિ હોશ ગુમાવી બેસે ત્યારે તેણે જોયું કે તેની સેના હારના આરે છે. આ જોઈને તેને ભગવાન રુદ્રનું સ્મરણ થયું.

મહાદેવે પોતાના ભક્તને મુશ્કેલીમાં હોવાનું જાણીને નંદી, ભૃંગી સહિત તમામ ગણોને વીરભદ્રના નેતૃત્વમાં યુદ્ધભૂમિમાં મોકલ્યા. મહાકાલના તમામ અનુયાયીઓ તેમને વધાવ્યા અને અયોધ્યાની સેના પર તૂટી પડ્યા. શત્રુઘ્ન, હનુમાન અને બાકીના યોદ્ધાઓને એવું લાગ્યું કે જાણે સર્વનાશ આવી ગયો હોય. જ્યારે તેઓએ ભયંકર મુખવાળા રુદ્રાવતાર વીરભદ્ર, નંદી, ભૃંગી સહિત મહાદેવની સેનાને જોઈ, ત્યારે બધા સૈનિકો ભયથી કંપી ઉઠ્યા. શત્રુઘ્ને હનુમાનને કહ્યું કે વીરભદ્ર, જેમણે વાતમાં દક્ષ પ્રજાપતિનું માથું કાપી નાખ્યું હતું અને જે તેજ અને સમતામાં મહાકાલ સમાન છે, તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે પરાજિત થઈ શકે. આ સાંભળીને પુષ્કલે કહ્યું, “હે તાતાશ્રી, ઉદાસ ન થાઓ. હવે ગમે તે થાય, આપણે લડવું પડશે. એમ કહીને પુષ્કલે વીરભદ્ર સાથે, હનુમાનને નંદી સાથે અને શત્રુઘ્નનું ભૃંગી સાથે યુદ્ધ થયું. પુષ્કલે તેના તમામ દૈવી શસ્ત્રોનો ઉપયોગ વીરભદ્ર પર કર્યો પરંતુ વીરભદ્રએ તેને શબ્દોમાં કાપી નાખ્યો. તેણે પુષ્કલને કહ્યું કે અરે છોકરા, તું હજુ મૃત્યુની ઉંમરને પામ્યો નથી, માટે યુદ્ધના મેદાનમાંથી દૂર થઈ જા. તે જ સમયે, પુષ્કલે શક્તિથી વીરભદ્ર પર હુમલો કર્યો, જે સીધો તેના મૃત્યુ તરફ દોરી ગયો. આ પછી, ક્રોધથી ધ્રૂજતા વીરભદ્રએ ત્રિશૂળ વડે પુષ્કલનું માથું કાપી નાખ્યું અને સિંહનો ભયંકર અવાજ કર્યો. બીજી તરફ ભૃંગી વગેરેએ શત્રુઘ્ન પર ભયંકર હુમલો કર્યો. અંતે ભૃંગીએ શત્રુઘ્નને મહાદેવે આપેલા પાશમાં બાંધી દીધો. હનુમાન પુરી શક્તિથી નંદી સાથે લડી રહ્યા હતા. બંનેએ એવી લડાઈ લડી જે પહેલા કોઈએ કરી ન હતી. બંને શ્રી રામના ભક્ત હતા અને મહાદેવના પ્રભાવથી જન્મ્યા હતા. લાંબા સમય સુધી લડ્યા પછી, બીજો કોઈ ઉપાય ન જોઈને નંદીએ શિવશાસ્ત્રનો ઉપયોગ કરીને હનુમાનને હરાવ્યા. અયોધ્યાની સેનાની હાર જોઈને રાજા વીરમણિની સેનામાં ભારે ઉત્સાહ જોવા મળ્યો અને તેઓ બાકીના સૈનિકો પર તૂટી પડ્યા. આ જોઈને હનુમાને શત્રુઘ્નને કહ્યું કે મેં તમને પહેલા જ કહ્યું હતું કે આ શહેર મહાકાલ દ્વારા સુરક્ષિત છે પરંતુ તમે મારી વાત ન સાંભળી. હવે આ સંકટથી બચવાનો એકમાત્ર રસ્તો એ છે કે આપણે બધા શ્રી રામને યાદ કરીએ. આ સાંભળીને તમામ સૈનિકો શત્રુઘ્ન, પુષ્કલ અને હનુમાન સહિત શ્રી રામને યાદ કરવા લાગ્યા.

પોતાના ભક્તોની હાકલ સાંભળીને શ્રી રામ તરત જ લક્ષ્મણ અને ભરત સાથે ત્યાં આવ્યા. પોતાના પ્રભુને આવતા જોઈને બધા ખુશ થઈ ગયા અને બધાને ખાતરી થઈ ગઈ કે હવે આપણો વિજય નિશ્ચિત છે. શ્રી રામના આગમન પર, આખી સેના પ્રાણથી ભરાઈ ગઈ હતી. શ્રી રામે પહેલા શત્રુઘ્નને મુક્ત કરાવ્યા. અને બીજી તરફ લક્ષ્મણે હનુમાનને મુક્ત કર્યા. જ્યારે શ્રી રામ, લક્ષ્મણ અને શ્રી ભરતે જોયું કે પુષ્કલનું મૃત્યુ થયું છે, ત્યારે તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા. ભરત શોકમાં બેહોશ થઈ ગયો. ગુસ્સામાં શ્રીરામે વીરભદ્રને કહ્યું કે જે રીતે તેં પુષ્કલને માર્યો છે, તેવી જ રીતે તારા જીવનનો અંત પણ ધ્યાનમાં લો. એમ કહીને શ્રીરામે આખી સેના સાથે શિવગણ પર હુમલો કર્યો. ટૂંક સમયમાં જ તેને ખબર પડી કે શિવગણ પર સાદા શસ્ત્રો નકામા છે, તેથી તેણે મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર દ્વારા પ્રદાન કરેલા દૈવી શસ્ત્રોથી વીરભદ્ર અને નંદી સહિત સમગ્ર સેનાના ટુકડા કરી નાખ્યા. શ્રી રામના પ્રતાપને પાર ન કરી શકવાથી તમામ ગણોએ એક જ અવાજે મહાદેવનું આહ્વાન કરવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે મહાદેવે જોયું કે તેમની સેના ભારે મુશ્કેલીમાં છે, ત્યારે તેઓ સ્વયં યુદ્ધના મેદાનમાં દેખાયા.

આ અદ્ભુત નજારો જોવા માટે પરમપિતા બ્રહ્મા સહિત તમામ દેવતાઓ આકાશમાં સ્થાયી થયા. જ્યારે મહાકાલ યુદ્ધના મેદાનમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે શ્રીરામની આખી સેના તેમના તેજને કારણે બેહોશ થઈ ગઈ. જ્યારે શ્રી રામે જોયું કે મહાદેવ સ્વયં યુદ્ધના મેદાનમાં આવ્યા છે ત્યારે તેમણે શસ્ત્ર ત્યાગ કરીને ભગવાન રુદ્રને પ્રણામ કર્યા અને તેમની સ્તુતિ કરી. મહાકાલની સ્તુતિ કરતાં તેમણે કહ્યું કે હે સમગ્ર બ્રહ્માંડના સ્વામી, તમારા જ પ્રતાપે મેં પરાક્રમી રાવણનો વધ કર્યો, તમે પોતે જ જ્યોતિર્લિંગમાં રામેશ્વરમ આવ્યા. અમારી પાસે જે પણ તાકાત છે તે પણ તમારા આશીર્વાદને કારણે છે. મેં જે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો છે તે પણ તમારી ઈચ્છાથી જ થઈ રહ્યો છે, માટે કૃપા કરીને અમારા પર કૃપા કરીને આ યુદ્ધનો અંત લાવો. આ સાંભળીને ભગવાન રુદ્ર બોલ્યા, “હે રામ, તમે વિષ્ણુનું બીજું સ્વરૂપ છો, મને તમારી સાથે યુદ્ધ કરવાની કોઈ ઈચ્છા નથી, તેમ છતાં મેં મારા ભક્ત વીરમણિને તેમની રક્ષા કરવાનું વરદાન આપ્યું છે, તેથી હું આ યુદ્ધમાંથી પાછો ફરી શકતો નથી. તમે ખચકાટ વિના યુદ્ધ પર જાઓ. શ્રી રામે મહાકાલની આજ્ઞાનું પાલન કરીને તેની સામે લડવાનું શરૂ કર્યું. બંને વચ્ચે ભારે યુદ્ધ થયું, જેને જોઈને દેવતાઓ આકાશમાં બિરાજમાન થઈ ગયા. શ્રી રામે મહાકાલ પર પોતાના તમામ દૈવી શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કર્યો પરંતુ તેમને સંતુષ્ટ કરી શક્યા નહીં. અંતે તેમણે પશુપતાશાસ્ત્રનું સંશોધન કર્યું અને ભગવાન શિવને કહ્યું કે હે ભગવાન, તમે મને આ વરદાન આપ્યું છે કે તમારા દ્વારા આપવામાં આવેલા આ શસ્ત્રથી પરાજય પામ્યા વિના ત્રિલોકમાં કોઈ રહી શકે નહીં, માટે હે મહાદેવ, તમારી અનુમતિથી અને ઇચ્છા, થી હું તેનો ઉપયોગ ફક્ત તમારા પર જ કરું છું. એમ કહીને શ્રી રામે તે મહાન દિવ્ય શસ્ત્ર ભગવાન શિવ પર છોડ્યું. તે શસ્ત્ર સીધું મહાદેવના હૃદયમાં પ્રવેશ્યું અને ભગવાન રુદ્ર તેનાથી સંતુષ્ટ થયા. તેમણે પ્રસન્નતાથી શ્રી રામને કહ્યું કે તમે મને યુદ્ધમાં સંતુષ્ટ કર્યો છે, માટે તમે જે ઈચ્છો તે માગો. આના પર શ્રી રામે કહ્યું કે હે ભગવાન, અહીં આ યુદ્ધના મેદાનમાં ભાઈ ભરતના પુત્ર પુષ્કલ સહિત અસંખ્ય યોદ્ધાઓ વીરગતિ પામ્યા છે, કૃપા કરીને તેમને જીવન આપો. મહાદેવે હસીને અસ્તુ કહ્યું અને પુષ્કલ સહિત બંને બાજુના તમામ યોદ્ધાઓને પુનર્જીવિત કર્યા. આ પછી, તેમના આદેશ પર, રાજા વીરમણિએ યજ્ઞનો ઘોડો શ્રી રામને પાછો આપ્યો અને તેનું રાજ્ય રૂકમાનગઢને સોંપીને, તે પણ શત્રુઘ્ન સાથે આગળ વધ્યા.

પૌરાણિક / પૌરાણિક કાળમાં આ રાજાએ ગર્ભધારણ કરી પુત્રને જન્મ આપ્યો હતો,શું તમે જાણો છો ?