2024માં યોજાનારી લોકસભાની ચૂંટણીને અનુલક્ષીને રાષ્ટ્રિય પાર્ટી કોંગ્રેસે એક મહા અભિયાનની શરુઆત કરી છે.આ અભિયાનનું નામ છે દાન અભિયાન.દાન અભિયાન દ્વારા કોંગ્રેસ લોકો પાસેથી દાન માંગશે.આ માટે કોગ્રેસે ‘ડોનેટ ફોર ધ નેશન’ નામનું અભિયાન શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.જેની ટેગલાઈન હશે – કોંગ્રેસને તમારી જરૂર છે, ભારતને એક સારા દેશ માટે તમારી જરૂર છે.

જેમાં 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરના ભારતીયો આ અભિયાન દ્વારા દાન તરીકે રૂ. 138, રૂ. 1,380, રૂ. 13,800 અથવા 10 ગણી રકમ દાનમાં આપી શકે છે. કોંગ્રેસે અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ 1.38 લાખ રૂપિયાનું દાન આપીને પાર્ટીના ઓનલાઈન ક્રાઉડફંડિંગ પ્રોગ્રામની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે કોંગ્રેસના સમર્થકોને ‘શ્રેષ્ઠ ભારતના નિર્માણના પ્રયાસો’ને સમર્થન આપવા માટે દાન આપવા અપીલ કરી હતી. ખડગેએ આ અવસર પર કહ્યું કે આ પહેલીવાર છે જ્યારે કોંગ્રેસ દેશ માટે લોકો પાસેથી દાન માંગી રહી છે.

જયારે કોંગ્રેસના મહાસચિવ કેસી વેણુગોપાલે કહ્યું હતુ  કે, ‘દેશ માટે દાન’ની શરૂઆતની જાહેરાત કરતા અમને ગર્વ છે.કોઈપણ પાર્ટી દ્વારા કરવામાં આવેલ આ સૌથી મોટું ક્રાઉડ ફંડિંગ હશે.આ ઝુંબેશ મુખ્યત્વે 28 ડિસેમ્બર, સ્થાપના દિવસ સુધી ઓનલાઈન રહેશે, ત્યારબાદ અમે ગ્રાઉન્ડ ઝુંબેશ શરૂ કરીશું, જેમાં કાર્યકરો ડોનેશન માટે ઘરે-ઘરે જઈને પૂછશે. દરેક બૂથમાં ઓછામાં ઓછા દસ ઘરોને લક્ષ્યાંકિત કરવામાં આવશે અને દરેક પરિવાર તરફથી ઓછામાં ઓછા રૂ. 138 નું દાન જરૂરી રહેશે.વધુમાં તેમણે જણાવ્યું હતુ કે કોંગ્રેસનું આ અભિયાન પાર્ટીની 138 વર્ષની યાત્રાની ઉજવણી છે અને આ પહેલ 1920-21માં મહાત્મા ગાંધીના ઐતિહાસિક ‘તિલક સ્વરાજ કોશ’થી પ્રેરિત છે.

અસહકાર ચળવળ દરમિયાન, મહાત્મા ગાંધીએ 1921માં બાલ ગંગાધર તિલકના નામ પર તિલક સ્વરાજ ફંડની સ્થાપના કરી હતી અને સમગ્ર દેશને તે ફંડમાં દાન આપવાની અપીલ કરી હતી. તિલકની પ્રથમ પુણ્યતિથિ 1લી જુલાઈ 1921ના રોજ આવી રહી હતી, તેથી મહાત્મા ગાંધીએ 30મી જૂન સુધીમાં એક કરોડ રૂપિયા એકત્ર કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું.ત્યારબાદ મહાત્મા ગાંધીને સમગ્ર દેશમાંથી સમર્થન મળવા લાગ્યું. તે સમયે, એક તરફ, બંગાળમાંથી 25 લાખ રૂપિયા મળ્યા અને બીજી તરફ, બોમ્બેએ 37.5 લાખ રૂપિયા તિલક ફંડમાં જમા કરાવ્યા. હાલની કોંગ્રેસ પણ આઝાદી પહેલાની જેમ જ નેટવર્કિંગ અને ક્રાઉડ ફંડિંગનો ઉપયોગ કરવા માંગે છે.

અભિયાનને શરુ કર્યાના 45 કલાક બાદ કોંગ્રેસના કોષાધ્યક્ષ અજય માકને એક પોસ્ટમાં દાનની રકમની જાહેરાત કરી હતી.તેમણે લખ્યું હતું કે, “આજે સવારે 9 વાગે. કુલ એકત્ર: ₹1.45 કરોડ! તમામ દાતાઓનો હૃદયપૂર્વક આભાર. “તમારું યોગદાન વંચિતોના અવાજને સશક્ત બનાવે છે અને સર્વસમાવેશક ભારત પ્રત્યેની અમારી પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે.” X પરની તેમની પોસ્ટ મુજબ, મહારાષ્ટ્રના દાતાઓએ રૂ. 30.605 લાખ, રાજસ્થાનના દાતાઓએ રૂ. 12.98 લાખ, ઉત્તર પ્રદેશના દાતાઓએ રૂ. 10.898 લાખ, દિલ્હીના દાતાઓએ રૂ. 10.589 લાખ અને કર્ણાટકના દાતાઓએ રૂ. 10.513 લાખ આપ્યા હતા.

આ પહેલીવાર નથી, અગાઉ 2015-16માં પણ કોંગ્રેસ પાર્ટીએ ક્રાઉડ ફંડિંગ દ્વારા નાણાં એકત્ર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પૂર્વ પીએમ મનમોહન સિંહના નેતૃત્વમાં એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. યુથ કોંગ્રેસે પણ ક્રાઉડ ફંડિંગ શરૂ કર્યું.2018 માં, રાજસ્થાન પ્રદેશ કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ સચિન પાયલટે પણ ચૂંટણીના 77 દિવસ પહેલા ક્રાઉડ ફંડિંગ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. ત્યારે પાયલટે કહ્યું હતું કે આ અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પૈસા એકત્ર કરવાનો નથી, પરંતુ રાજસ્થાનના લોકો સાથે જોડાવવાનો છે. 2018ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ રાજસ્થાનમાં સરકાર બનાવવામાં સફળ રહી હતી.

પરંતુ એવું નથી કે કોંગ્રેસ એકમાત્ર એવી પાર્ટી છે જેણે ક્રાઉડ ફંડિંગ અથવા સરળ શબ્દોમાં દાનની માંગણી કરી છે. ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)એ તાજેતરમાં જ તેની પાર્ટી માટે ક્રાઉડ ફંડિંગ માટે અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. ભાજપે ‘ભારત રત્ન’ અટલ બિહારી વાજપેયીની 97મી જન્મજયંતિ નિમિત્તે દાન આપવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.

જેની શરૂઆત વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પાર્ટી ફંડમાં 1000 રૂપિયા દાનથી કરી હતી. ત્યારબાદ ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને કેન્દ્રીય પરિવહન મંત્રી નીતિન ગડકરી સહિત ઘણા નેતાઓએ 1000 રૂપિયાની સ્લિપ સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર શેર કરી હતી.

તિલક સ્વરાજ’ ફંડ ક્રાઉડ ફંડિંગ અભિયાન વિશે..

વાસ્તવમાં, ‘તિલક સ્વરાજ’ ફંડ એક ક્રાઉડ ફંડિંગ અભિયાન હતું, જેની શરૂઆત મહાત્મા ગાંધીએ ડિસેમ્બર 1920માં કોંગ્રેસના નાગપુર અધિવેશનમાં કરી હતી. તે સ્વતંત્રતા સેનાની બાલ ગંગાધર તિલકની યાદમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેઓ તે જ વર્ષે ઓગસ્ટમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ ફંડનો હેતુ અસહકાર ચળવળ માટે નાણાં એકત્ર કરવાનો હતો જેથી ‘સ્વરાજ’ની સ્થાપના થઈ શકે. આ માટે 1 કરોડ રૂપિયા એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો. મુંબઈ (તે સમયે બોમ્બે) થી શરૂ થયેલું આ અભિયાન 1921માં એપ્રિલથી જૂન સુધી ચાલ્યું હતું.

આ 1 કરોડ રૂપિયામાંથી માત્ર મુંબઈમાંથી 60 લાખ રૂપિયા એકત્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક હતો, જ્યારે બાકીની રકમ દેશના અન્ય ભાગોમાંથી એકત્ર કરવાની હતી. જૂનના અંત સુધીમાં રૂ. કરોડથી વધુ રકમ જમા થઈ ગઈ હતી. આ અભિયાન વિશે એક અદ્ભુત વાર્તા છે. તે સમયે ગાંધીજીની સલાહ પર આખો દેશ એક પગે ઉભો થવા તૈયાર હતો. મહિલાઓએ ફંડમાં ફાળો આપવા માટે તેમના ઘરેણાં વેચ્યા, જ્યારે પુરુષોએ એક ભોજન છોડી દીધું. આ ભંડોળના સંબંધમાં, જ્યારે ગાંધી સાન્તાક્રુઝથી પાછા ફરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને બોમ્બે સેન્ટ્રલની બે ટાંકીઓ પાસે શૂ પોલિશર્સે અટકાવ્યા હતા.તેઓએ ગાંધીજીને તેમની ભેટ સ્વીકારવા વિનંતી કરી. તે સમયે જૂતાની જોડી પોલિશ કરવા માટે માત્ર બે પૈસા મળતા હતા. બોમ્બે સેન્ટ્રલના શૂ પોલિશર્સે ગાંધીજીને કુલ બે હજાર રૂપિયા આપ્યા. કહેવાય છે કે આ જોઈને ગાંધીજીની આંખમાં આંસુ આવી ગયા હતા. ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું કે, “કોઈ પણ અંગ્રેજોને એકલા છોડો, એવા દેશને ગુલામ બનાવી શકે નહીં કે જેની દરેક તંતુ આઝાદી માટે ખૂબ જ જુસ્સાદાર હોય.”

જો કે પાછલા વર્ષો પર નજર કરીએ તો કોંગ્રેસનું દાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે. તાજેતરની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં હાર્યા બાદ પાર્ટી પાસે માત્ર કર્ણાટક, તેલંગાણા અને હિમાચલ પ્રદેશ બાકી છે. આ ચૂંટણી પરાજયથી કોંગ્રેસની નાણાં એકત્ર કરવાની શક્તિ વધુ નબળી પડી છે. આ જ કારણ છે કે કોંગ્રેસે લોકો પાસેથી પૈસા એકઠા કરવા માટે આ અભિયાન શરૂ કર્યું છે. એસોસિએશન ઓફ ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ અનુસાર કોંગ્રેસ પાસે 806 કરોડ રૂપિયા છે, જ્યારે ભાજપની વાત કરીએ તો તે તેની નજીક ક્યાંય નથી. ભાજપ પાસે 6047 કરોડની સંપત્તિ છે.

શું છે ક્રાઉડફંડિંગ

ક્રાઉડફંડિંગ એ ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ, વ્યવસાયિક સાહસ અથવા સામાજિક કલ્યાણ માટે સામાન્ય લોકો પાસેથી નાની રકમ એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા છે. આમાં કોઈપણ વેબસાઈટ, એપ અથવા વેબ આધારિત પ્લેટફોર્મ અથવા સોશિયલ નેટવર્કિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આના દ્વારા, ભંડોળ એકત્ર કરતી વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા સંભવિત દાતાઓ અથવા રોકાણકારોને ભંડોળ એકત્ર કરવાનું કારણ અને સામાન્ય લોકો તે અભિયાનમાં કેવી રીતે યોગદાન આપી શકે છે તે જણાવે છે. તેની સંપૂર્ણ વિગતો પણ આપવામાં આવી છે.ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે પણ ક્રાઉડફંડિંગ માટે તેની વેબસાઇટ પર સંપૂર્ણ વિગતો આપી છે.

શું કોંગ્રેસને ક્રાઉડફંડિંગથી  કોઈ ફાયદો થશે?

વાસ્તવમાં આના દ્વારા પાર્ટી એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. પ્રથમ પૈસા છે. જે સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે પરંતુ પાર્ટી માટે બીજો સૌથી મહત્વનો મુદ્દો પબ્લિક કનેક્ટનો છે. તેનો અર્થ છે જનતા સાથે જોડાણ. આના માધ્યમથી પાર્ટી ઓનલાઈન જનતા સાથે જોડાવાનો પ્રયાસ કરશે પરંતુ પાર્ટીનો પ્રચાર માત્ર 10 દિવસ પછી ખતમ નહીં થાય. ઓનલાઈન પ્રચાર પછી પાર્ટી મેદાનમાં ઉતરશે.

તેમાં કોઈ શંકા નથી કે સત્તામાં રહેલા પક્ષને સૌથી વધુ પૈસા સામાન્ય લોકો, ઉદ્યોગપતિઓ અથવા કંપનીઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે.

હાલમાં કોંગ્રેસ માત્ર કર્ણાટક, હિમાચલ અને તેલંગાણામાં સત્તા પર છે. છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાન તેની પાસેથી હવે છીનવાઈ ગયા છે.

વરિષ્ઠ પત્રકાર અને રાજકીય વિશ્લેષક સ્મિતા ગુપ્તા કહે છે, “તે સ્પષ્ટ છે કે હવે કોંગ્રેસ આ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને સાંસદો અને ધારાસભ્યોની ક્ષમતા પર નિર્ભર છે. જોકે તે છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશમાં ચૂંટણી હારી ગઈ છે, પરંતુ ચૂંટણી પરિણામોએ બતાવ્યું છે કે તેનો સમર્થનનો આધાર હજુ પણ અકબંધ છે. પરંતુ આજની ચૂંટણી પૈસા વગર લડી શકાતી નથી. તેથી જ તે ભંડોળ એકત્ર કરી રહી છે.

કોંગ્રેસને આનાથી બે ફાયદા થશે.” પ્રથમ, આ અભિયાન રાજકીય અભિયાનની જેમ ચાલશે. તેના દ્વારા કોંગ્રેસ એક પ્રકારનો પ્રચાર કરશે અને તેનો ઉપયોગ તેની વિશ્વસનીયતાના પુરાવા તરીકે કરશે. જો કોંગ્રેસ મોટી રકમ લેશે તો કહેશે કે જુઓ અમને હજુ પણ જનતાનું કેટલું સમર્થન છે.ક્રાઉડ ફંડિંગ દ્વારા એકત્ર કરાયેલા પૈસાથી ચૂંટણી જીતવી એ નેતાની લોકપ્રિયતા અને વિશ્વસનીયતાનું ઉદાહરણ છે.કોંગ્રેસ સંબંધિત બાબતોના નિષ્ણાત વરિષ્ઠ પત્રકાર રશીદ કિદવઈ કહે છે, “એ વાત સાચી છે કે કોંગ્રેસ ભલે ચૂંટણી હારી ગઈ હોય પરંતુ તેની પાસે હજુ પણ વિશાળ સમર્થન છે. તાજેતરમાં યોજાયેલી ચૂંટણીમાં તેને લગભગ 44 ટકા વોટ મળ્યા હતા.કિડવાઈ કહે છે, “ક્રાઉડ ફંડિંગ દ્વારા, કોંગ્રેસને તેની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાની તક મળશે અને તે એ પણ બતાવશે કે ભાજપને પૈસાની ચિંતા નથી. એક રીતે આ સૂચવે છે કે ભાજપને બે-ત્રણ મોટા ઔદ્યોગિક ગૃહો પાસેથી પૈસા મળી રહ્યા છે.આના દ્વારા તે એક રાજકીય સંદેશ પણ આપશે અને એકઠી થયેલી રકમનો ઉપયોગ તેની રાજકીય સિદ્ધિ તરીકે પણ કરવામાં આવશે. 100 કરોડ રૂપિયા ભેગા થશે તો કોંગ્રેસના લોકો કહેશે કે જુઓ આટલા લોકોએ અમને ટેકો આપ્યો. કારણ કે લોકો ક્રાઉડ ફંડિંગ દ્વારા નાની રકમ આપે છે. તેથી જ્યારે કોંગ્રેસ આ નાની રકમ દ્વારા મોટી રકમ એકઠી કરશે, ત્યારે કોંગ્રેસ તેને તેની વિશ્વસનીયતા ગણાવશે.

કઈ પાર્ટી પાસે કેટલું છે ફંડ

ADR એ નાણાકીય વર્ષ 2020-21 અને 2021- 22 માટે 8 રાષ્ટ્રીય પક્ષો ભાજપ, કોંગ્રેસ, NCP, BSP, ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ, CPI, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને નેશનલ પીપલ્સ પાર્ટીની સંપત્તિ જાહેર કરી હતી.એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (એડીઆર) એ તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે આઠ રાષ્ટ્રીય પક્ષો દ્વારા જાહેર કરાયેલ કુલ સંપત્તિ વર્ષ 2021-22 દરમિયાન વધીને રૂ. 8,829.16 કરોડ થઈ છે, જે વર્ષ 2020-21માં રૂ. 7,297.62 કરોડ હતી.

કયા પક્ષની મિલકતમાં કેટલો વધારો થયો?

નાણાકીય વર્ષ 2020-21માં ભાજપે 4,990 કરોડ રૂપિયાની સંપત્તિ જાહેર કરી હતી, જે 2021-22માં 21.17 ટકા વધીને 6,046.81 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી. ADR મુજબ, કોંગ્રેસની જાહેર કરેલી સંપત્તિ 2020-21માં 691.11 કરોડ રૂપિયા હતી, જે 2021-22માં 16.58 ટકા વધીને 805.68 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

ADR રિપોર્ટ અનુસાર, ભાજપે નાણાકીય વર્ષ 2021-22 માટે 6,041.64 કરોડ રૂપિયાની મહત્તમ મૂડી જાહેર કરી છે. તે પછી કોંગ્રેસ અને સીપીઆઈ(એમ)એ અનુક્રમે રૂ. 763.73 કરોડ અને રૂ. 723.56 કરોડની મૂડી જાહેર કરી હતી. નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં, NPP એ 1.82 કરોડ રૂપિયાનું ફંડ જાહેર કર્યું, જે સૌથી ઓછું છે. આ પછી CPIએ તેની તિજોરીમાં 15.67 કરોડ રૂપિયા હોવાની જાહેરાત કરી હતી

 આ પહેલા 2019-20માં ભજપને સૌથી વધુ 785 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન કોંગ્રેસને 139 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું હતું. આ રીતે ભાજપને કોંગ્રેસ કરતાં 5 ગણું વધુ દાન મળ્યું હતુ. દાન અંગે ફેબ્રુઆરીમાં ભાજપ દ્વારા ચૂંટણી પંચને સબમિટ કરવામાં આવેલા તાજેતરના અહેવાલ અને જૂન 2021માં ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, પાર્ટીને 785 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું હતું. મળતી માહિતી મુજબ, બીજેપીના દાનમાં સૌથી વધુ યોગદાન ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ, ઈન્ડસ્ટ્રીઝ અને પાર્ટીના પોતાના નેતાઓ દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે.