શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે પતંગિયાની પાંખોમાં આ તેજસ્વી રંગો શું ઉમેરે છે? ફૂલો પર મંડરાતાં પતંગિયાઓની પાંખોમાં આટલા બધા સુંદર અને વિવિધ રંગો ક્યાંથી આવે છે? વેલ, કુદરતના ખોળામાં કેટલાય રહસ્યો સંગ્રહિત છે, જેના જવાબો કોઈ જાણતું નથી. પરંતુ, હવે પતંગિયાની પાંખોમાં ભરાયેલા આ તેજસ્વી રંગો અંગેનું રહસ્ય દૂર થઈ ગયું છે. વાસ્તવમાં, વૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે તેમના સંશોધનમાં શોધી કાઢ્યું છે કે પતંગિયાની પાંખોમાં આ તેજસ્વી રંગો પાછળનું રહસ્ય શું છે.
પતંગિયાની પાંખોના રંગો પર આ સંશોધન શેફિલ્ડ યુનિવર્સિટી અને સેન્ટ્રલ લેસર ફેસિલિટીના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોની આ ટીમે સંશોધન માટે અતિ આધુનિક ઉચ્ચ રીઝોલ્યુશન માઇક્રોસ્કોપીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ માઇક્રોસ્કોપ બટરફ્લાયના વિકાસના તબક્કાઓને નજીકથી જોવામાં સક્ષમ હતા. સંશોધન દરમિયાન કેટરપિલરથી લઈને પતંગિયા સુધીની તેમની રચના અને જીવન સાથે જોડાયેલી બાબતોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિકોના મતે પતંગિયાના ભીંગડામાં હાજર ‘એક્ટીન’ નામનું પ્રોટીન તેમની પાંખોમાં રંગબેરંગી રચનાઓની આ ગોઠવણીને સંભાળે છે.
પતંગિયાઓમાં રંગ રચના એ સાર્વત્રિક પ્રક્રિયા છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ તેમના સંશોધનમાં અવલોકન કર્યું કે રંગીન ભીંગડામાં એક્ટીન પ્રોટીનના બંડલ વધુ ઊંડા અને ગાઢ હતા. ઉપરાંત, તેઓ નિસ્તેજ રંગીન ભીંગડા કરતાં વધુ તેજસ્વી રેખાઓ બનાવતા હતા. આ ઉપરાંત, શક્તિશાળી માઇક્રોસ્કોપનો ઉપયોગ કરીને, વૈજ્ઞાનિકોએ રંગની રચના દરમિયાન ભીંગડાની વૃદ્ધિ અને એક્ટિનમાં ફેરફારની પણ નોંધ લીધી. આ સમય દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે બટરફ્લાયની પાંખોમાં રંગ બનાવવા માટે એક્ટિન કેટલું મહત્વનું છે. વિજ્ઞાનીઓએ જણાવ્યું હતું કે રંગો સંબંધિત તમામ પતંગિયાઓમાં આ એક સાર્વત્રિક પ્રક્રિયા છે.
‘એક્ટિન’ ડ્રેસમેકરની જેમ કામ કરે છે
સંશોધન દરમિયાન, એવું પણ જોવામાં આવ્યું હતું કે જ્યારે એક્ટિન સ્ટ્રક્ચર્સનો નાશ થાય છે અથવા ખૂબ બદલાઈ જાય છે, ત્યારે પતંગિયાના રંગો આંખોની સામે ઝાંખા પડી જાય છે. સંશોધન સાથે જોડાયેલા ડો.એન્ડ્ર્યુ પાર્નેલએ જણાવ્યું કે એક્ટિન પ્રોટીન પતંગિયા માટે ડ્રેસમેકરની જેમ કામ કરે છે. એકવાર એક્ટિન તેનું કામ પૂર્ણ કરી લે પછી તે કોષમાંથી બહાર નીકળી જાય છે. જેમ ડ્રેસમેકિંગમાં પિન દૂર કરવામાં આવે છે. તેમણે સમજાવ્યું કે બટરફ્લાયની અંદર બનેલા આ નેનો સ્ટ્રક્ચર્સ લાંબા સમય સુધી ટકી રહેલા તેજસ્વી રંગો બનાવવાની એક શક્તિશાળી રીત છે.
સૂર્યના અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોની પણ કોઈ અસર થતી નથી
એન્ડ્રુ પાર્નેલના જણાવ્યા અનુસાર, આ રંગો એટલા શક્તિશાળી છે કે તે સૂર્યના અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોના પ્રભાવ હેઠળ પણ ઝાંખા પડતા નથી. વિશ્વના અનેક મ્યુઝિયમોમાં આના પ્રત્યક્ષ પુરાવા છે. વિજ્ઞાનીઓનું માનવું છે કે પતંગિયાની પાંખોના રંગ પાછળની આ પદ્ધતિની તપાસ કરવાથી તે કોષનું માળખું બનાવવામાં ઘણી મદદ કરી શકે છે. તેનાથી મેડિકલ સેક્ટરમાં પણ બદલાવ આવશે. તેમજ, આ સંશોધન કુદરતની પોતાની રચનાઓમાંથી શીખીને નવી ટેકનોલોજીના વિકાસની તકો ખોલશે. એન્ડ્રુ પાર્નેલે જણાવ્યું હતું કે આ એક્ટિન સ્ટ્રક્ચર્સની નકલ કરવાથી આવા તેજસ્વી રંગો બનાવવાની નવી રીતો મળશે. વૈજ્ઞાનિકોનું આ સંશોધન ‘નેચર કોમ્યુનિકેશન્સ’માં પ્રકાશિત થયું છે.
