World Environment Day: કુદરતનો ક્રોધ દર વર્ષે લાખો લોકોને બેઘર બનાવી રહ્યો છે. ઇન્ટરનલ ડિસ્પ્લેસમેન્ટ મોનિટરિંગ સેન્ટર (IDMC) ના નવા અહેવાલ મુજબ, 2015 થી 2024 દરમિયાન, પૂર, તોફાન, ભૂકંપ અને જંગલમાં આગ જેવી આફતોએ વિશ્વભરમાં 26.48 કરોડ લોકોને તેમના ઘરોમાંથી વિસ્થાપિત કર્યા. ભારતમાં, આ સમયગાળા દરમિયાન 3.2 કરોડ લોકો વિસ્થાપિત થયા. ફક્ત 2024 માં, 4.58 કરોડ લોકો બેઘર બન્યા, જે દાયકાનો સૌથી વધુ આંકડો છે.
IDMC રિપોર્ટ કાઉન્ટડાઉન ટુ 2030: અચીવિંગ ગ્લોબલ ટાર્ગેટ ઓન ડિઝાસ્ટર ડિસ્પ્લેસમેન્ટ અનુસાર, 2015-2024 વચ્ચે, કુદરતી આફતોએ 210 દેશો અને પ્રદેશોમાં લોકોને બેઘર બનાવ્યા. આમાંથી 89% વિસ્થાપન પૂર અને તોફાનને કારણે થયા હતા.
વૈશ્વિક આંકડા
2015-2024માં 26.48 કરોડ લોકો વિસ્થાપિત થયા હતા.
2024માં 45.8 મિલિયન લોકો વિસ્થાપિત થયા હતા, જે છેલ્લા 10 વર્ષના સરેરાશ (૨૬.૫ મિલિયન) કરતા બમણા છે.
2023ના અંત સુધીમાં, 9.8 મિલિયન લોકો આપત્તિઓને કારણે આંતરિક વિસ્થાપન (IDP) માં જીવી રહ્યા હતા.
૬૦% થી વધુ વિસ્થાપન ઓછી અને ઓછી મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં થયું હતું.
ભારતમાં પરિસ્થિતિ
ભારતમાં, 10 વર્ષમાં પૂર, તોફાન અને અન્ય આફતોથી ૩૨ મિલિયન લોકો વિસ્થાપિત થયા હતા.
2024માં, દક્ષિણ એશિયામાં 9.2 મિલિયન વિસ્થાપન થયા હતા, જેમાં ભારતનો મોટો હિસ્સો હતો.
2019માં, ચક્રવાત ફાની અને બુલબુલે ભારતમાં 40 લાખથી વધુ લોકોને વિસ્થાપિત કર્યા હતા.
મુખ્ય કારણો
હવામાન પરિવર્તન: પૂર, તોફાન અને જંગલની આગની તીવ્રતા અને આવર્તન વધી રહ્યું છે.
નબળી તૈયારી: નબળી માળખાગત સુવિધાઓ અને જોખમી વિસ્તારોમાં વસાહતો વિસ્થાપનમાં વધારો કરે છે.
ડેટાનો અભાવ: ઘણા વિસ્થાપનો રેકોર્ડ કરવામાં આવતા નથી, જે મદદમાં વિલંબ કરે છે.
IDMC ના ડિરેક્ટર એલેક્ઝાન્ડ્રા બિલાકે જણાવ્યું હતું કે વિસ્થાપન એ આજની સમસ્યા છે, જે વારંવાર થઈ રહી છે. ગરીબ દેશો સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે. વધુ સારા ડેટા, નીતિઓ અને રોકાણ દ્વારા જોખમ ઘટાડી શકાય છે.
કઈ આફતોએ સૌથી વધુ વિનાશ સર્જ્યો?
પૂર અને તોફાન: 89% વિસ્થાપન આના કારણે છે. 2023 માં, ચક્રવાત ફ્રેડી (દક્ષિણ-પૂર્વ આફ્રિકા) એ 14 લાખ લોકોને બેઘર બનાવ્યા અને ચક્રવાત મોચા (હિંદ મહાસાગર) એ લાખો લોકોને બેઘર બનાવ્યા.
ભૂકંપ: 2023 માં તુર્કી અને સીરિયામાં આવેલા ભૂકંપે 47 લાખ લોકોને વિસ્થાપિત કર્યા.
જંગલમાં આગ: 2023 માં કેનેડામાં લાગેલી આગમાં 1.85 લાખ લોકો વિસ્થાપિત થયા.
દુષ્કાળ: 2023 માં આફ્રિકાના હોર્નમાં દુષ્કાળને કારણે 21 લાખ લોકો વિસ્થાપિત થયા, જેમાં સોમાલિયામાં 11 લાખનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતમાં અસર
2019: ચક્રવાત ફાની અને બુલબુલે ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં 40 લાખથી વધુ લોકોને વિસ્થાપિત કર્યા.
2024: પૂર અને વાવાઝોડાએ દક્ષિણ એશિયામાં 92 લાખ લોકોને અસર કરી, જેમાં ભારતમાં ભારે વરસાદ અને પૂર મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી.
આબોહવા પરિવર્તનની ભૂમિકા
આબોહવા પરિવર્તને કુદરતી આફતોને વધુ ખતરનાક બનાવી છે. IDMC રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે હવામાન સંબંધિત આફતો (પૂર, તોફાન, દુષ્કાળ) ના કારણે છેલ્લા 10 વર્ષમાં 219 મિલિયન લોકો વિસ્થાપિત થયા છે, જે સરેરાશ 22.4 મિલિયન પ્રતિ વર્ષ છે. જો આબોહવા પરિવર્તનને નિયંત્રિત કરવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં દર વર્ષે ૫૫ થી 10 કરોડ લોકો વિસ્થાપિત થઈ શકે છે. ગીચ વસ્તી અને નબળા માળખાગત સુવિધાઓ ધરાવતા ભારત જેવા દેશો સૌથી વધુ જોખમમાં છે.
ઉદાહરણો
ભારતમાં ચોમાસાના પૂરને કારણે 2023 માં 8.2 મિલિયન લોકો વિસ્થાપિત થયા.
2024 માં બ્રાઝિલમાં પૂરને કારણે 7.75 લાખ લોકો બેઘર થયા.
વિસ્થાપનની અસરો
આર્થિક નુકસાન: વિસ્થાપનને કારણે દર વર્ષે અબજો ડોલરનું નુકસાન થાય છે, જે દેશોના આર્થિક વિકાસને અસર કરે છે.
સામાજિક અસર: વિસ્થાપિત લોકો શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગારની ઍક્સેસ ગુમાવે છે.
ખાદ્ય અસુરક્ષા: વિસ્થાપન 2022 માં ખાદ્ય સંકટને વધુ ખરાબ કરશે, ખાસ કરીને આફ્રિકાના હોર્નમાં.
ગરીબ દેશો પર બોજ: 60% થી વધુ વિસ્થાપન ઓછી આવક ધરાવતા દેશોમાં થયું, જ્યાં સંસાધનોની પહેલેથી જ અછત છે.
ભારતમાં પૂર અને તોફાનોએ લાખો લોકોને કામચલાઉ શિબિરોમાં રહેવાની ફરજ પાડી. ખેતી અને આજીવિકા પર નિર્ભર ગ્રામીણ વસ્તી સૌથી વધુ પ્રભાવિત થઈ.
ઉકેલો અને સૂચનો
આપત્તિ જોખમ ઘટાડા માટે IDMC અને સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક (2015-2030) એ કેટલાક ઉકેલો સૂચવ્યા છે…
વધુ સારો ડેટા સંગ્રહ: વિસ્થાપન પર સચોટ ડેટા નીતિ નિર્માણમાં મદદ કરશે.
આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક માળખાકીય સુવિધાઓ: મજબૂત ઘરો, રસ્તાઓ અને બંધો વિસ્થાપન ઘટાડી શકે છે.
પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ: ભારતમાં હવામાન વિભાગની ચેતવણીઓમાં સુધારો થયો છે, પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પહોંચ વધારવાની જરૂર છે.
લાંબા ગાળાના રોકાણો: આબોહવા અનુકૂલન અને આપત્તિ જોખમ ઘટાડવામાં રોકાણ જરૂરી છે.
રાષ્ટ્રીય યોજનાઓ: સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક હેઠળ, 2023 સુધીમાં 131 દેશોએ આપત્તિ જોખમ ઘટાડવાની વ્યૂહરચના વિકસાવી છે.
ભારતની સ્થિતિ
ભારતે સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક હેઠળ રાષ્ટ્રીય આપત્તિ જોખમ ઘટાડવાની વ્યૂહરચના વિકસાવી છે. ભારતમાં 110 સ્થાનિક સરકારોએ 2023 સુધીમાં આવી વ્યૂહરચના અપનાવી છે.
આ પણ વાંચો:દિલ્હી-એનસીઆરમાં વાવાઝોડા અને વરસાદથી હવામાન ઠંડુ બન્યું, ઘટતા તાપમાનથી રાહત મળી
