નવી દિલ્હી: ભારતીય સેના પ્રમુખ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીની ભૂટાનની ચાર દિવસની સત્તાવાર મુલાકાત સપાટી પર સામાન્ય લાગી શકે છે. પરંતુ આ પાછળના ભૂ-રાજકીય કારણો દૂરંદેશી છે. બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ સંબંધોને મજબૂત બનાવવા માટે આ મુલાકાત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેનો સમય અને સ્થળ દક્ષિણ એશિયામાં ચીનના વધતા પ્રભાવને મર્યાદિત કરવાની ભારતની વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. હિમાલય ક્ષેત્રમાં આ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે. જનરલ દ્વિવેદીની મુલાકાતમાં ભૂટાનના રાજા જિગ્મે ખેસર નામગ્યેલ વાંગચુક અને રોયલ ભૂટાન આર્મીના ચીફ ઓપરેશન્સ ઓફિસર લેફ્ટનન્ટ જનરલ બાટુ ત્શેરિંગ સાથે ઉચ્ચ સ્તરીય વાટાઘાટોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેઓ ભારતીય દૂતાવાસ, પ્રોજેક્ટ દાંતક અને ભારતીય લશ્કરી તાલીમ ટીમ (IMTRAT) ના અધિકારીઓને પણ મળશે.

ભારત-ચીન સંબંધો વચ્ચે ભૂટાન એક મહત્વપૂર્ણ કડી છે
ભારતીય સેના પ્રમુખ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીની આ મુલાકાત સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ તેમાં લશ્કરી રાજદ્વારીના ઘણા છુપાયેલા અર્થ હોઈ શકે છે. ભૂટાન ભૌગોલિક અને રાજદ્વારી બંને રીતે હિમાલયમાં ભારતનો સૌથી નજીકનો મિત્ર છે. આ મુલાકાત ભારતની જૂની નીતિ દર્શાવે છે. ભારત તેની હિમાલયની સરહદોનું રક્ષણ કરવા અને તેના પડોશીઓ સાથે અતૂટ વિશ્વાસ જાળવી રાખવા માંગે છે. દક્ષિણ એશિયા માટે ભૂટાન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તે ભારત અને ચીન વચ્ચે આવેલું છે. તે કુખ્યાત ડોકલામ ઉચ્ચપ્રદેશ અને ચુમ્બી ખીણની બાજુમાં આવેલું છે. 2017 માં, ભારતીય અને ચીની સૈનિકો ડોકલામમાં 73 દિવસ સુધી સામસામે હતા. આ ભૂટાનના પ્રદેશ નજીક ચીન દ્વારા રસ્તાના બાંધકામને કારણે થયું હતું.

ભારતના સિલિગુડી કોરિડોર માટે ભૂટાન પણ મહત્વપૂર્ણ છે
ભારતે હંમેશા ભૂટાનની સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાને તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવી છે અને તેનું સન્માન કર્યું છે. ભૂટાનનું તેની સરહદો પરનું નિયંત્રણ ગુમાવવાથી, ખાસ કરીને પશ્ચિમમાં, ચીનને ભારતના કુખ્યાત ‘ચિકન નેક’, સિલિગુડી કોરિડોર પર ખતરનાક પગપેસારો મળી શકે છે. આ કોરિડોર સમગ્ર ભારતને ઉત્તર પૂર્વના તમામ રાજ્યો સાથે જમીન દ્વારા જોડે છે. તાજેતરના સમયમાં, બાંગ્લાદેશની મોહમ્મદ યુનુસ સરકાર આ વિસ્તારમાં ભારતને પરેશાન કરવાના ઈરાદાથી ડ્રેગન સાથે ખતરનાક કાવતરાં ઘડવામાં રોકાયેલી જોવા મળી છે.

ચીન અત્યાર સુધી ભૂટાનને પ્રભાવિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે
જનરલ દ્વિવેદીની ભૂટાનની આ મુલાકાત એક સંદેશ છે. ભારત પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરી રહ્યું છે. ચીને સરહદ વાટાઘાટો, આર્થિક પ્રોત્સાહનો અને ચીની નકશા પર ભૂટાન પ્રદેશોના નામ બદલવા (કાર્ટોગ્રાફિક આક્રમકતા) દ્વારા ભૂટાનને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. જોકે, તેને આમાં બહુ સફળતા મળી નથી. આનું કારણ એ છે કે પ્રોજેક્ટ દંતક અને ભારતીય લશ્કરી તાલીમ ટીમ (IMTRAT) જેવી પહેલ દ્વારા ભારત દાયકાઓથી ભૂટાનમાં મજબૂત હાજરી ધરાવે છે.

બાંગ્લાદેશમાં ચીનની ચાલાકીનો ભૂટાન જવાબ આપે છે
ચીનના વધતા પ્રભાવ અંગે ચિંતાઓ વચ્ચે આ મુલાકાત થઈ રહી છે. ચીન માત્ર ભૂટાનમાં જ નહીં પરંતુ બાંગ્લાદેશ અને નેપાળમાં પણ પોતાનો પ્રભાવ વધારી રહ્યું છે. યુનુસના કાર્યકાળ દરમિયાન, બાંગ્લાદેશ દક્ષિણ એશિયાઈ ભૂરાજનીતિમાં તેમના માટે એક નવું શતરંજ બની ગયું છે. બેઇજિંગ આર્થિક પ્રોજેક્ટ્સ અને લશ્કરી સહયોગ દ્વારા ત્યાં હાજરી ઇચ્છે છે. આવી સ્થિતિમાં, ભૂટાનમાં ભારતની સક્રિય સંરક્ષણ રાજદ્વારી ચીનને યાદ અપાવે છે કે ભારતના પરંપરાગત પ્રભાવ ક્ષેત્રમાં તેની તોફાનનો યોગ્ય જવાબ મળશે.

ભૂટાનમાં ભારતનો પ્રોજેક્ટ દંતક શું છે?
ભારત-ભૂતાન સંબંધોની ચર્ચા પ્રોજેક્ટ દંતક વિના અધૂરી છે. તેની શરૂઆત 1961માં બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (BRO) હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા ભૂટાનમાં 1,650 કિલોમીટરથી વધુ પાકા રસ્તા અને 5,000 મીટરથી વધુ લાંબા પુલ બનાવવામાં આવ્યા છે. તેણે ભૂટાનના આધુનિક માળખાગત સુવિધાઓનો પાયો પણ નાખ્યો. BRO એ સંરક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત એક સંસ્થા છે, જે વ્યૂહાત્મક મહત્વના સરહદી રસ્તાઓનું નિર્માણ કરે છે. પ્રોજેક્ટ દાંતકે માત્ર ભૂટાનના વિકાસ અને સુખાકારીમાં યોગદાન આપ્યું નથી, પરંતુ હંમેશા તેને વ્યૂહાત્મક રીતે પણ ટેકો આપ્યો છે. આ પણ ભારતની સોફ્ટ પાવરનું એક સ્વરૂપ છે.