વરસાદ શરૂ થતાં જ ભારતમાં સાપ કરડવાના કિસ્સાઓ સાંભળવા લાગે છે. પરંતુ તાજેતરનો એક કિસ્સો સાવ અલગ છે, જ્યાં એક જ યુવકને સતત સાત વખત સાપ કરડ્યો હતો. આ વખતે તેની હાલત ગંભીર હોવાનું કહેવાય છે. બીજી તરફ ઓસ્ટ્રેલિયા સહિત ઘણા એવા દેશ છે જ્યાં સાપની સૌથી ઝેરી પ્રજાતિ હોવા છતાં ત્યાંના લોકોને બહુ ઓછું નુકસાન થાય છે. અહીં લોકોને એવી પણ તૈયારી કરવામાં આવે છે કે જો તેમને કોઈ સાપ કરડે તો પહેલા એન્ટીવેનોમ દવા લો અને પછી તરત જ હોસ્પિટલ જાઓ.

ઓસ્ટ્રેલિયાનો સૌથી ઝેરી સાપ

આ દેશ પ્રાણીઓની દ્રષ્ટિએ વિશ્વમાં સૌથી ખતરનાક માનવામાં આવતો હતો. અહીં મગરથી લઈને ઝેરી કરોળિયા અને સૌથી ઝેરી સાપ પણ છે. જો કે આ ટાપુ દેશમાં 150 થી વધુ ઝેરી સાપ છે, પરંતુ તેમાંથી 21 જાતોને સૌથી ઝેરી માનવામાં આવે છે. ચાલો માની લઈએ કે આ એવા સાપ છે જેમના કરડવાથી પાણીની જરૂર નથી પડતી. પરંતુ આ પછી પણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં સાપના ડંખથી મૃત્યુની ઘટનાઓ ખૂબ જ ઓછી થતી રહી.

આના ઘણા કારણો છે, જેમ કે ઓસ્ટ્રેલિયન લોકો જાણે છે કે ક્યાં જવાનું ટાળવું, અથવા જો તેઓ સાપનો સામનો કરે, તો તેઓએ ભાગી જવા અથવા તેને મારવાને બદલે અડગ ઊભા રહેવું પડે છે. આ સિવાય એક બીજું કારણ એ છે કે સાપ કરડવા છતાં અહીંના લોકોને કોઈ નુકસાન થતું નથી.

ઇન્ટરનલ મેડિસિન જર્નલમાં 2000 થી 2013 સુધીના સાપ કરડવાના કેસોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ મુજબ, આ દેશમાં દર વર્ષે સાપના ડંખને કારણે માત્ર બેથી ત્રણ લોકો મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે અંગવિચ્છેદનના કિસ્સાઓ નહિવત્ છે. બીજી તરફ દક્ષિણ આફ્રિકા પર નજર કરીએ તો દર વર્ષે સર્પદંશથી 450 થી વધુ લોકોના મોત થાય છે. જ્યારે એકલા નાઈજીરિયામાં દર વર્ષે સાપના ઝેરને કારણે લગભગ અઢી હજાર લોકો દિવ્યાંગ બની જાય છે. સાપનું ઝેર તે જે અંગોમાં ફેલાય છે ત્યાં તેને નકામું બનાવી દે છે, જ્યારે યોગ્ય સમયે સારવાર ન મળે તો ઘણા સાપનું ઝેર આંતરિક રીતે કાર્ય કરે છે અને મૃત્યુનું કારણ બને છે.

ભારતમાં સૌથી વધુ જાનહાનિ

આપણા દેશમાં સર્પદંશથી થતા મૃત્યુ અન્ય કોઈ પણ જગ્યાએ કરતા અનેક ગણા વધારે છે. અકાળ મૃત્યુનો અભ્યાસ કરતી સંસ્થા મિલિયન ડેથ સ્ટડીએ વર્ષ 2020માં ખુલાસો કર્યો હતો કે ભારતમાં દર વર્ષે 58 હજાર લોકો સાપ કરડવાથી મૃત્યુ પામે છે. સ્મિથસોનિયન રિપોર્ટમાં ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સને ટાંકીને એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે સાપના ઝેરથી બચાવવા માટે અહીં ઉપલબ્ધ દવાઓ પણ એટલી અસરકારક નથી. પરંતુ તેનાથી પણ વધુ મહત્વની બાબત એ છે કે પીડિતા ઘણા કલાકો સુધી ઘરે સારવાર હેઠળ રહે છે. આ કારણે જ્યારે તે હોસ્પિટલ પહોંચે છે ત્યારે તે કાં તો જીવતો નથી અથવા તો અપંગ બની જાય છે.

એન્ટિવેનોમ દવાઓ શું છે?

સાપ કરડવાના કિસ્સામાં એન્ટિવેનોમ આપવામાં આવે છે. આ નિયમ આખી દુનિયામાં સમાન છે. દવા પોતે ઘણા પ્રકારના ઝેરનું મિશ્રણ છે જે સાપના ઝેરને નિષ્ક્રિય કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં તેને અલગ રીતે બનાવવામાં આવે છે. આ દેશમાં સાપની હાજરી એટલી સામાન્ય છે કે લગભગ દરેક વ્યક્તિ પોતાના ઘરે ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સમાં મારણ રાખે છે. તેમને સાપ કરડવાના કિસ્સામાં તાત્કાલિક દવાખાને કેવી રીતે દવા લેવી તેની તાલીમ આપવામાં આવે છે.

એન્ટિવેનોમ આપ્યા પછી, સાપના ઝેરની અસર સમાપ્ત થવા લાગે છે, પરંતુ શરીરમાં એલર્જીક પ્રતિક્રિયા થઈ શકે છે. આને એનાફિલેક્સિસ કહેવામાં આવે છે. આ એક ખૂબ જ ગંભીર, જીવલેણ સ્થિતિ છે, જે થોડીક સેકન્ડો કે મિનિટોમાં થઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે એન્ટિવેનોમ પછી પણ સાપના ડંખને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની જરૂર પડે છે. ત્યાં દર્દીને જરૂરી દવાઓ આપવામાં આવે છે અને તેને નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવામાં આવે છે જેથી ઝેર અને એન્ટિ-એલર્જી બંનેની અસર દૂર કરી શકાય.

ઘણા દેશો એન્ટીવેનોમ ઉત્પન્ન કરે છે. જેમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રાઝિલ, પેરુ, કોલંબિયા, વેનેઝુએલા અને આર્જેન્ટિનાનો સમાવેશ થાય છે. આપણા દેશમાં પણ ઘણી ફાર્માસ્યુટિકલ લેબ સાપનું ઝેર તૈયાર કરવાનું કામ કરી રહી છે. આ મારણ માત્ર સાપના ઝેરમાંથી જ બનાવવામાં આવે છે.

શું વિદેશની જેમ ઘરમાં એન્ટિવેનોમ રાખી શકાય?

જો કે આ કરી શકાય છે, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં તે સલાહભર્યું નથી. એન્ટિવેનોમ રાખતી વખતે ઘણી સાવચેતી રાખવી પડે છે, જેમ કે દવા માત્ર ચોક્કસ તાપમાને અને ખૂબ જ સ્વચ્છ જગ્યાએ રાખી શકાય છે. તેની એક્સપાયરી ડેટ પણ છે. ઘણી દવાઓ જુદી જુદી રીતે કામ કરે છે. એ પણ જોવાનું રહેશે કે કયા ઝેર પર શું કામ આવશે.

આ માટેની તાલીમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ ઉપલબ્ધ છે. તે સુવિધા કદાચ અહીં ઉપલબ્ધ ન હોય. આ જ કારણ છે કે ઘણા ઓછા લોકો ઘરમાં એન્ટિવેનોમ રાખે છે. સાપ કરડવાના કિસ્સામાં, એક ડોઝ કામ કરતું નથી. ઘણી વખત, વધુ ઝેરી ડંખ માટે દવાની ઘણી શીશીઓની જરૂર પડે છે. હોસ્પિટલમાં તેના પર નજર રાખવી સરળ છે.

સાપ કરડવાના કિસ્સામાં ખોટું એન્ટિવેનોમ લેવાથી માત્ર સારવાર નકામી બની જાય છે પરંતુ દર્દીની સ્થિતિ પણ બગડી શકે છે. તેનાથી બચવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયાએ વર્ષ 1979માં જ સાપનું ઝેર શોધવાની કીટ બનાવી હતી. આ કિટ પીડિતને કયા સાપે ડંખ માર્યો છે તેની ઓળખ કરે છે, જેથી તે મુજબ દવા આપી શકાય.

જો તમને સાપ કરડે તો તરત શું કરવું અને શું ન કરવું

સાપના ડંખના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને ચૂસવાથી અસર ઓછી થતી નથી, બલ્કે આમ કરવું વધુ ઘાતક બની શકે છે.

ઘાની આસપાસના વિસ્તારને તાત્કાલિક ચિહ્નિત કરો જેથી હોસ્પિટલમાં ડૉક્ટર સોજો જોઈ શકે.

કરડેલી જગ્યા પર પાણી, બરફ કે ગરમ કંઈપણ ન લગાવો.

કોઈપણ દર્દની દવા લીધા વગર સીધા ઈમરજન્સીમાં ગયા.

જો હાથ અથવા પગ પર સર્પદંશ થાય છે, તો તમામ દાગીના અથવા ઘડિયાળો અને વીંટી કાઢી નાખો.

જ્યાં સાપ કરડ્યો હોય તે વિસ્તારની હિલચાલ ઓછી કરો જેથી અસર વધુ લંબાય નહીં.

કરડેલી જગ્યાની આસપાસ કપડું બાંધવું નહીં. લોહીના પ્રવાહમાં ઘટાડો થવાને કારણે આ અંગવિચ્છેદન તરફ દોરી શકે છે.

આ પણ વાંચો:ખાંડ છોડ્યા બાદ આ ફેરફારો જોવા મળશે, તમે પણ રહી જશો દંગ………….

આ પણ વાંચો:ચિયા સીડ ખાધા બાદ પાણી ન પીવું જોઈએ? જાણો વાસ્તવિકતા

આ પણ વાંચો:લોટમાં ભેળવીને ખાઓ આ પાંચ વસ્તુઓ, તમારા સ્વાસ્થ્ય પર નહીં પડે અસર