Mumbai News : રશિયાના સસ્તા તેલતી તેલ કંપનીઓની કમાણી વધી છે. જોકે તેને લઈને લામાન્ય માણસને કંઈ મલ્યું નથી. બીજીતરફ સરકારને તેને કારણે ૩૫% ફાયદો થયો છે. છેલ્લા ૩ વર્ષથી, ભારત રશિયા પાસેથી ૫ થી ૩૦ ડોલર પ્રતિ બેરલના ડિસ્કાઉન્ટ પર ક્રૂડ ઓઇલ મેળવી રહ્યું છે. આ ડિસ્કાઉન્ટનો ૬૫% હિસ્સો રિલાયન્સ અને નાયરા જેવી ખાનગી કંપનીઓ તેમજ ઇન્ડિયન ઓઇલ અને ભારત પેટ્રોલિયમ જેવી સરકારી કંપનીઓને ગયો.

દરમિયાન ચાજેતરમાં  અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારત પર 50% ટેરિફ લાદ્યો છે. તેમણે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાને તેનું કારણ ગણાવ્યું છે. ટ્રમ્પ કહે છે કે ભારતીય રિફાઇનરી કંપનીઓ તેને પ્રોસેસ કરે છે અને યુરોપ અને અન્ય દેશોમાં વેચે છે. રશિયાના હુમલાને કારણે યુક્રેનમાં કેટલા લોકો માર્યા ગયા છે તેની ભારતને કોઈ પરવા નથી.

પ્રશ્ન ૧: સામાન્ય માણસને સસ્તા તેલનો લાભ કેમ નથી મળી રહ્યો?

જવાબ: કાગળ પર તેલના ભાવ નિયંત્રણમુક્ત હોવા છતાં, છૂટક ભાવ સરકાર અને તેલ કંપનીઓના નિયંત્રણ હેઠળ છે. સરકારને કરમાંથી સ્થિર આવકની જરૂર છે અને તેલ કંપનીઓ જૂની LPG સબસિડીના નુકસાનનું કારણ આપીને તેમના માર્જિનને યોગ્ય ઠેરવે છે. પરિણામ એ આવે છે કે સસ્તા તેલનો લાભ કંપનીઓ અને સરકારના ખિસ્સામાં જઈ રહ્યો છે, સામાન્ય લોકોના ખિસ્સામાં નહીં.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવનો મોટો હિસ્સો કરવેરા તરીકે જાય છે. કેન્દ્ર સરકાર પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર ૧૩ રૂપિયા અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર ૧૦ રૂપિયા એક્સાઇઝ ડ્યુટી વસૂલ કરે છે. આ ઉપરાંત, રાજ્ય સરકારો મૂલ્યવર્ધિત કર (VAT) વસૂલ કરે છે. એકંદરે, પેટ્રોલના ભાવના ૪૬% અને ડીઝલના ભાવના ૪૨% કરવેરા તરીકે વપરાય છે.

આ કરમાંથી કેન્દ્ર સરકાર દર વર્ષે 2.7 લાખ કરોડ રૂપિયા કમાય છે અને રાજ્ય સરકારો 2 લાખ કરોડ રૂપિયા કમાય છે. એપ્રિલ 2025માં એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર 2 રૂપિયાનો વધારો કરવાથી કેન્દ્રને 32,000 કરોડ રૂપિયા વધારાના મળ્યા. આ કર સરકાર માટે આવકનો એક સ્થિર અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોત છે. ગ્રાહકોને સસ્તા તેલનો લાભ આપવાને બદલે, સરકાર આ પૈસા પોતાની તિજોરીમાં રાખી રહી છે જેથી તે અન્ય ખર્ચાઓ પૂરા કરી શકે.

પ્રશ્ન ૨: તેલ કંપનીઓ સસ્તા તેલમાંથી કેટલો નફો કમાતી હતી?

જવાબ: નાણાકીય વર્ષ 2020 માં, ભારતે તેની તેલ જરૂરિયાતના માત્ર 1.7% રશિયા પાસેથી આયાત કર્યા હતા. નાણાકીય વર્ષ 2025 માં આ હિસ્સો વધીને 35.1% થયો છે. રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદવાનો ફાયદો તેલ કંપનીઓના નફા પર પણ દેખાય છે.

2022-23માં ઇન્ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમનો કુલ નફો ₹3,400 કરોડ હતો.
૨૦૨૩-૨૪માં આ ત્રણેય સરકારી કંપનીઓનો નફો ૨૫ ગણો વધ્યો. ત્રણેય કંપનીઓએ મળીને ૮૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી.
આ કંપનીઓનો નફો ૨૦૨૪-૨૦૨૫માં ઘટીને ૩૩,૬૦૨ કરોડ રૂપિયા થયો, પરંતુ તે ૨૦૨૨-૨૩ના નફા કરતાં વધુ છે.જો આપણે ખાનગી રિફાઇનરીઓ વિશે વાત કરીએ, તો ભારતમાં મુખ્યત્વે બે મોટી ખાનગી કંપનીઓની રિફાઇનરીઓ છે. રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને નાયરા એનર્જી, બંને સૌથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ પ્રોસેસ કરે છે. રિલાયન્સે પ્રતિ બેરલ $12.5 નું રિફાઇનિંગ માર્જિન હાંસલ કર્યું અને નાયરાએ $15.2 નું રિફાઇનિંગ માર્જિન હાંસલ કર્યું. એટલે કે, ઓછી કિંમતે ખરીદી કરીને, તેને પ્રોસેસ કરીને અને ઊંચા ભાવે વેચીને, તેઓએ દરેક બેરલ પર વધુ નફો મેળવ્યો.

રશિયન ક્રૂડ ઓઇલમાં રિલાયન્સ-નાયરાનો 45% હિસ્સો: ડેટા અને એનાલિટિક્સ કંપની કેપ્લરના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતે 2025 ના પહેલા ભાગમાં (24 જૂન સુધી) રશિયાથી 231 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરી હતી. રિલાયન્સ અને નાયરાનો આમાં 45% હિસ્સો હતો. 2022 માં, રિલાયન્સનો હિસ્સો 8% અને નાયરાનો 7% હતો.

રિલાયન્સ કુલ તેલના લગભગ 30% રશિયા પાસેથી ખરીદે છે: રિલાયન્સના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે રિલાયન્સ દ્વારા ખરીદાયેલ લગભગ 30% ક્રૂડ ઓઇલ રશિયામાંથી આવે છે. પરંતુ નફાનું કારણ ફક્ત રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ પરના ડિસ્કાઉન્ટને આપવું ખોટું છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે આપવામાં આવેલા ડિસ્કાઉન્ટ પહેલા અને પછી પણ આવું જ રહ્યું છે. યુરોપને ઉત્પાદનો વેચીને થતી આવક આપણા કુલ ઉત્પાદનનો એક નાનો ભાગ છે.

રશિયન તેલનું પ્રક્રિયા અને વેચાણ અમેરિકા-યુરોપમાં: રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની આયાત અને શુદ્ધિકરણ પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ATF જેવા ઉચ્ચ મૂલ્યના ઉત્પાદનોમાં કરવામાં આવતું હતું. ત્યારબાદ, આ ઉત્પાદનો યુરોપ, અમેરિકા, UAE, સિંગાપોર જેવા દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવતા હતા. 2025 ના પહેલા ભાગમાં, બંને કંપનીઓએ 60 મિલિયન ટન શુદ્ધ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરી હતી, જેમાંથી 15 મિલિયન ટન યુરોપિયન યુનિયનને વેચવામાં આવ્યા હતા. તેનું મૂલ્ય $15 બિલિયન હતું.

પ્રશ્ન ૩: રશિયા પાસેથી સસ્તા તેલની ખરીદી કેવી રીતે શરૂ થઈ?

જવાબ: ફેબ્રુઆરી 2022 માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી યુરોપે રશિયન તેલ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ત્યારબાદ રશિયાએ તેનું તેલ એશિયા તરફ વાળ્યું. ભારતે 2021 માં રશિયન તેલનો માત્ર 0.2% આયાત કર્યો હતો, પરંતુ 2023 સુધીમાં તે દરરોજ 2.15 મિલિયન બેરલ સુધી પહોંચી ગયું. 2025 માં, રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર બન્યો, જે દરરોજ સરેરાશ 1.67 મિલિયન બેરલ સપ્લાય કરતો હતો. આ ભારતની કુલ જરૂરિયાતના લગભગ 37% છે.

પ્રશ્ન ૪: ભારત રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું કેમ બંધ નથી કરતું?

જવાબ: રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાથી ભારતને ઘણા સીધા ફાયદા થાય છે…

અન્ય દેશો કરતાં સસ્તું તેલ: રશિયા હજુ પણ ભારતને અન્ય દેશો કરતાં સસ્તું તેલ પૂરું પાડી રહ્યું છે. 2023-2024માં રશિયા પાસેથી સસ્તા તેલને કારણે ભારતે 1 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુની બચત કરી હતી. જોકે, અગાઉ પ્રતિ બેરલ $30 સુધીનું ડિસ્કાઉન્ટ હવે ઘટીને $3-6 પ્રતિ બેરલ થઈ ગયું છે.
લાંબા ગાળાના કરારો: ભારતમાં ખાનગી કંપનીઓ રશિયા સાથે લાંબા ગાળાના કરારો ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડિસેમ્બર 2024 માં, રિલાયન્સે રશિયા સાથે 10 વર્ષ માટે દરરોજ 5 લાખ બેરલ તેલ ખરીદવાનો કરાર કર્યો. આવા કરારો રાતોરાત તોડવા શક્ય નથી.
વૈશ્વિક ભાવો પર અસર: ભારતની રશિયન તેલ આયાત વૈશ્વિક તેલના ભાવને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે. જો ભારત રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું બંધ કરે તો વૈશ્વિક પુરવઠો ઘટી શકે છે, જેના કારણે કિંમતો વધી શકે છે. યુક્રેન સાથેના યુદ્ધ પછી માર્ચ 2022 માં તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $137 સુધી પહોંચી ગયા હતા.
ભારત રશિયા પાસેથી સસ્તા ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરે છે, જેને રિફાઇન કરીને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ઇંધણ જેવા ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ ઉત્પાદનો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને યુરોપમાં, જેણે રશિયા પાસેથી સીધી તેલ આયાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. ભારત કહે છે કે તેનો વેપાર સંપૂર્ણપણે પારદર્શક છે અને તેમાં કંઈ ગેરકાયદેસર નથી.

રશિયાથી તેલની આયાત પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી, ફક્ત કિંમત મર્યાદા લાગુ છે, જે 2022 માં તત્કાલીન યુએસ રાષ્ટ્રપતિ જો બિડેનના વહીવટીતંત્ર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ કિંમત મર્યાદાનો હેતુ રશિયાની તેલ આવકને મર્યાદિત કરવાનો હતો, પરંતુ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારને સ્થિર રાખવા માટે રશિયન તેલ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવાનો નહોતો. ભારતે દલીલ કરી હતી કે રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાથી વૈશ્વિક તેલના ભાવ નિયંત્રણમાં રહે છે.

જો રશિયા જેવો મોટો તેલ ઉત્પાદક દેશ બજારમાંથી પોતાનું તેલ પાછું ખેંચી લે છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે 2022માં વોશિંગ્ટન ડીસીમાં એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં યુરોપના બેવડા ધોરણોની ટીકા કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, “આપણે જે તેલ ખરીદીએ છીએ તે યુરોપ બપોરે ખરીદે છે તેના કરતાં ઓછું છે.”

પ્રશ્ન ૫: રશિયા સિવાય, ભારત પાસે કયા દેશો પાસેથી તેલ ખરીદવાનો વિકલ્પ છે?

જવાબ: ભારત તેની તેલ જરૂરિયાતના 80% થી વધુ આયાત કરે છે. રશિયા ઉપરાંત, તે મોટાભાગનું તેલ ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકા જેવા દેશો પાસેથી ખરીદે છે. જો તે રશિયા પાસેથી તેલ આયાત બંધ કરવા માંગે છે, તો તેણે આ દેશોમાંથી તેની આયાત વધારવી પડશે…

ઇરાક: રશિયા પછી ભારતનો બીજો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર, જે આપણી આયાતનો લગભગ 21% હિસ્સો પૂરો પાડે છે.

સાઉદી અરેબિયા: ત્રીજો સૌથી મોટો સપ્લાયર, જે આપણી તેલની જરૂરિયાતોના 15% (લગભગ 7 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ) પૂરા પાડે છે.

અમેરિકા: જાન્યુઆરી-જૂન 2025 માં, ભારતે અમેરિકાથી દરરોજ 2.71 લાખ બેરલ તેલ આયાત કર્યું, જે પાછલા કરતા બમણું છે. જુલાઈ 2025 માં, ભારતની તેલ આયાતમાં અમેરિકાનો હિસ્સો 7% સુધી પહોંચી ગયો.

દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશો: નાઇજીરીયા અને અન્ય દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશો પણ ભારતને તેલ સપ્લાય કરે છે અને સરકારી રિફાઇનરીઓ આ દેશો તરફ વળી રહી છે.

અન્ય દેશો: અબુ ધાબી (યુએઈ) માંથી મુર્બન ક્રૂડ ભારત માટે એક મોટો વિકલ્પ છે. આ ઉપરાંત, ભારતે ગયાના, બ્રાઝિલ અને અન્ય લેટિન અમેરિકન દેશોમાંથી પણ તેલ આયાત કરવાનું શરૂ કર્યું છે. જો કે, તેમની પાસેથી તેલ ખરીદવું સામાન્ય રીતે રશિયન તેલ કરતાં વધુ મોંઘું હોય છે.

પ્રશ્ન ૬: રશિયાના ટેરિફને કારણે ટ્રમ્પના ૫૦% ટેરિફ પર ભારતે શું કહ્યું?

પ્રતિભાવ: ભારતે વધારાના ટેરિફને “અન્યાયી, અયોગ્ય અને ગેરવાજબી” ગણાવ્યા છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે એક નિવેદનમાં પશ્ચિમી દેશો, ખાસ કરીને યુએસ અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) ના બેવડા ધોરણો પર પ્રકાશ પાડ્યો. ભારતે નિર્દેશ કર્યો કે યુએસ પોતે રશિયા પાસેથી યુરેનિયમ હેક્સાફ્લોરાઇડ, પેલેડિયમ, ખાતરો અને રસાયણો જેવા ઉત્પાદનોની આયાત કરે છે.

તે જ સમયે, 2024 માં યુરોપિયન યુનિયનનો રશિયા સાથેનો વેપાર 67.5 બિલિયન યુરો છે, જેમાં 16.5 મિલિયન ટન લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) ની આયાતનો સમાવેશ થાય છે. આ 2022 માં 15.2 મિલિયન ટનના અગાઉના રેકોર્ડ કરતા વધુ છે. આ ઉપરાંત, યુરોપ રશિયા પાસેથી ખાતરો, ખાણકામ ઉત્પાદનો, રસાયણો, લોખંડ-સ્ટીલ, મશીનરી અને પરિવહન સાધનોની પણ આયાત કરે છે.

ભારત કહે છે કે પશ્ચિમી દેશો પોતે રશિયા સાથે વેપાર કરી રહ્યા છે. ભારતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે રશિયાથી તેની તેલ આયાત રાષ્ટ્રીય જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે છે, નફા માટે નહીં. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ભારતે ફેબ્રુઆરી 2022 માં રશિયન તેલ આયાત કરવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે યુરોપે ભારતના પરંપરાગત તેલ સપ્લાયર્સ (ખાડી દેશો) પાસેથી તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું. ભારતે તેની 1.4 અબજ વસ્તી માટે સસ્તી ઊર્જા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સસ્તા રશિયન તેલનો ઉપયોગ કર્યો.

ભારત એકમાત્ર એવો દેશ નથી જે રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદે છે. 2024 માં, ચીને રશિયા પાસેથી $62.6 બિલિયનનું તેલ આયાત કર્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન રશિયાથી ભારતની તેલ આયાત ફક્ત $52.7 બિલિયન હતી. આમ છતાં, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચીન પર વધારાના ટેરિફ લાદ્યા વિના વેપાર સોદા માટે 90 દિવસનો સમય આપ્યો છે.

આ પણ વાંચો:પાકિસ્તાનના ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં મોટો હુમલો,આત્મઘાતી હુમલામાં 13 સૈનિકોના મોત

આ પણ વાંચો:પાકિસ્તાનના કરાચી હાઇવે પર સેનાના કાફલા પર હુમલો, 32 જવાનના મોત

આ પણ વાંચો:પંજાબમાં અંધારું થતાં જ પાકિસ્તાનનો ફિરોઝપુર, ફાઝિલ્કા, અમૃતસર, તરનતારન, હોશિયારપુર, ગુરદાસપુર અને પઠાણકોટ પર હુમલો