એક ખાનગી કંપની મધ્યપ્રદેશના કે. બક્ષવાહાના જંગલો કાપીને હીરા કાઢી શકે છે. પરંતુ સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે તેમને હીરા નહીં પણ બે લાખ વૃક્ષો જોઈએ છે. ઉકેલ શું છે?

જ્યારે પર્યાવરણ સદીનો સૌથી મોટો મુદ્દો બની ગયો છે ત્યારે પ્રકૃતિના ભાવે પ્રગતિ કરવી જોઈએ કે કેમ તે પ્રશ્ન સર્વત્ર અદાલતો અને સરકારો સમક્ષ છે. ભારતના મધ્ય પ્રદેશમાં, હીરાની ખાણકામ માટે બે લાખ વૃક્ષો કાપવાની યોજનાને લઈને સ્થાનિક આદિવાસીઓ અને સરકાર વચ્ચે સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે.

હાલમાં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે મધ્યપ્રદેશના બુંદેલખંડ વિસ્તારમાં આવેલા બક્ષવાહાના ગાઢ જંગલોને હીરાની ખાણ માટે કાપવાની પ્રક્રિયા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ ત્યાં હાજર જંગલ અને વન્યજીવોને બચાવવા માટે આંદોલન કરી રહેલા લોકો હજુ પણ કોર્ટના નિર્ણયની રાહ જોઈ રહ્યા છે. પર્યાવરણવાદીઓની ચિંતા ઉપરાંત લાંબા સમયથી જંગલ બચાવવાની હિલચાલ, પુરાતત્વ વિભાગનો તપાસ અહેવાલ હાઇકોર્ટમાં રજૂ થયા બાદ હાઇકોર્ટે તાત્કાલિક અસરથી ખનન બંધ કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે. પુરાતત્વ વિભાગના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે બક્સવાહા જંગલમાં પથ્થરના ચિત્રો છે જે ખાણકામને કારણે નુકસાન થયું હોઈ શકે છે.

મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ રવિવિજય મલીમથ અને ન્યાયમૂર્તિ વિજય કુમાર શુક્લાની બેન્ચે આ મામલે દાખલ કરાયેલી બે અરજીઓ પર સુનાવણી કરતા આ નિર્દેશો આપ્યા હતા. સિટીઝન કન્ઝ્યુમર ગાઈડ ફોરમ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, જંગલમાં હજારો વર્ષ જૂના રોક પેઈન્ટિંગ્સની માહિતી આપ્યા બાદ પણ પુરાતત્વ વિભાગે તેને સંરક્ષિત વિસ્તાર તરીકે જાહેર કર્યો નથી.

ઐતિહાસિક જંગલ
અરજદારના વકીલ સુરેન્દ્ર વર્માના જણાવ્યા અનુસાર આ વર્ષે 10 થી 12 જુલાઈની વચ્ચે પુરાતત્વ વિભાગે બક્સવાહના જંગલમાં સર્વેની કામગીરી પૂર્ણ કરી હતી અને તે જ રિપોર્ટ હાઈકોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. સુરેન્દ્ર વર્માએ કહ્યું કે આ સર્વેના આધારે ખાણકામ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. પુરાતત્વ વિભાગના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ જંગલમાં કલચુરી અને ચંદેલા સમયની ઘણી શિલ્પો અને સ્તંભો છે અને તેમને પણ ખાણકામને કારણે નુકસાન થઈ શકે છે.

આ જ કેસમાં અન્ય એક અરજીમાં જંગલ કાપવાથી પર્યાવરણને થતા નુકસાનને મુદ્દો બનાવી કોર્ટને તેના પર રોક લગાવવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે હીરાની ખાણ માટે લગભગ 2.25 લાખ વૃક્ષો કાપવા પડશે. અરજી અનુસાર, આ જંગલ પન્ના ટાઇગર રિઝર્વને અડીને આવેલું છે અને તે ટાઇગર કોરિડોર હેઠળ આવે છે. અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, આ જંગલ કાપવાથી બુંદેલખંડ જેવા દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશના પર્યાવરણ માટે તો ગંભીર ખતરો તો ઊભો થશે જ, પરંતુ વન્યજીવો માટે પણ ગંભીર ખતરો ઊભો થશે.

3.42 કરોડ કેરેટના હીરા
મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં બક્સવાહનું જંગલ છે, જ્યાં દેશનો સૌથી મોટો હીરાનો ભંડાર દટાયેલો હોવાનું કહેવાય છે. અંદાજે 3.42 કરોડ કેરેટના હીરા અહીં દટાયેલા હોવાનો અંદાજ છે અને તેને દૂર કરવા માટે લગભગ 383 હેક્ટર જંગલ કાપીને તે જમીનની અંદર દટાયેલા હીરાને કાઢવામાં આવશે. વનવિભાગે જંગલના વૃક્ષોની અંદાજીત સંખ્યા અઢી લાખ જેટલી આપી છે અને આ તમામ વૃક્ષો ખનન દરમિયાન કાપવા પડશે. આમાંના મોટાભાગના વૃક્ષો સાગના છે. આ ઉપરાંત અહીં પીપળ, તેંડુ, જામુન, અર્જુન અને અનેક ઔષધીય વૃક્ષો પણ છે. ભારતમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો હીરાનો ભંડાર છત્તરપુર નજીક પન્ના જિલ્લામાં સ્થિત છે, જ્યારે પન્ના કરતાં બક્ષવાહામાં 15 ગણા વધુ હીરા મળવાનો અંદાજ છે. 2000માં મધ્યપ્રદેશ સરકારે બુંદેલખંડ વિસ્તારમાં હીરાની શોધ માટે ઓસ્ટ્રેલિયન કંપની રિયો ટેન્ટોની મદદથી એક સર્વે કર્યો હતો. સર્વે દરમિયાન, ટીમે કેટલીક જગ્યાએ કિમ્બરલાઇટ પથ્થરના ખડકો જોયા. આ કિમ્બરલાઇટ ખડકોમાં હીરા જોવા મળે છે. 2002માં ઓસ્ટ્રેલિયન કંપની રિયો ટિંટોને ઔપચારિક રીતે બક્સવાહના જંગલમાં હીરા શોધવાનું કામ મળ્યું. લાંબા સંશોધન પછી, કંપનીએ ખાણકામની તૈયારીઓ શરૂ કરી હતી, પરંતુ સ્થાનિક લોકો અને પર્યાવરણવાદીઓના વિરોધને કારણે, રિયો ટિંટોએ વર્ષ 2016 માં પ્રોજેક્ટમાંથી પાછી ખેંચી લીધી હતી. બે વર્ષ પહેલા એટલે કે વર્ષ 2019 માં, તેની ફરીથી હરાજી કરવામાં આવી હતી અને આદિત્ય બિરલા જૂથની એસ્સેલ માઇનિંગ કંપની દ્વારા હીરાની ખાણનું નવું લાઇસન્સ પ્રાપ્ત થયું હતું.

જંગલ જશે તો જીવન જશે
ખાણકામ અને પર્યાવરણ જેવી બાબતોમાં સક્રિય રહેલા સામાજિક કાર્યકર અને પત્રકાર આશિષ સાગર કહે છે કે લોકો લાંબા સમયથી તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે પરંતુ સરકાર હીરાના લોભ માટે જંગલનો નાશ કરવા પર તણાયેલી છે. આશિષ કહે છે, “હીરા કાઢવા માટે વૃક્ષો કાપવાથી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થશે એ નિશ્ચિત છે. આ ઉપરાંત વન્યજીવો પણ ખતરામાં આવશે. સરકાર અને કંપની દરેક સ્તરે લોકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે અને કહે છે કે કોઈ નુકસાન નહીં થાય. અગાઉ NGT અને હવે હાઈકોર્ટને પણ તેની ગંભીરતાનો અહેસાસ થયો છે. સરકારે મે 2017માં રજૂ કરેલા રિપોર્ટમાં એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે દીપડો, ગીધ, રીંછ, શીત પ્રદેશનું હરણ, હરણ, મોર જેવા વન્ય જીવો હતા પરંતુ હવે નવો રિપોર્ટ I મને કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે આ વન્યજીવો અહીં નથી.

છતરપુરમાં રહેતા સામાજિક કાર્યકર અમિત ભટનાગર 2007 થી પર્યાવરણને થતા નુકસાન અને જંગલમાં પ્રાગૈતિહાસિક પુરાવાઓને નષ્ટ કરવાના ભયને કારણે ખાણકામ વિરુદ્ધ આંદોલન કરી રહ્યા છે. અમિત ભટનાગર કહે છે કે સ્થાનિક લોકો અને ઘણા આદિવાસી સમુદાયના લોકોનું જીવનનિર્વાહ જંગલમાંથી જ ચાલે છે અને જંગલના વિનાશને કારણે હજારો લોકોને રોજીરોટી સંકટનો સામનો કરવો પડશે. અમિત ભટનાગર કહે છે, “સ્થાનિક લોકો તેંદુના પાન, મહુઆ, આમળા વગેરે ભેગા કરે છે અને જંગલની આસપાસ વેચીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.

તેની પાસે આજીવિકાનું કોઈ સાધન રહેશે નહીં. કંપની રોજગાર આપવાની વાત કરી રહી છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે રિયો ટેન્ટોએ કેટલા લોકોને રોજગારી આપી છે અને હવે એસ્સેલ કંપની દ્વારા કેટલા લોકોને રોજગાર આપવામાં આવે છે. સૌથી મોટું નુકસાન હજારો વર્ષોની આપણી ધરોહર છે, અહીંના તૈલચિત્રો નાશ પામી રહ્યા છે અને પર્યાવરણનો નાશ થશે.

લોકોની આજીવિકા અને નવા જંગલ
બક્ષવાહા જંગલની આસપાસના ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે તેઓ જંગલના ફળો, પાંદડાં અને લાકડાં વેચીને વર્ષે સિત્તેર હજાર રૂપિયા કમાય છે અને આ જ તેમની આજીવિકા માટે પૂરતું છે. રાજ્ય સરકાર આ કંપનીને આ જમીન 50 વર્ષ માટે લીઝ પર આપી રહી છે અને જંગલમાં 62.64 હેક્ટર વિસ્તાર હીરા કાઢવા માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. આ તે છે જ્યાં ખાણ બાંધવામાં આવશે. પરંતુ કંપનીએ 382.131 હેક્ટર જંગલ માંગ્યું છે જેથી બાકીની 205 હેક્ટર જમીનનો ઉપયોગ ખાણોમાંથી કાટમાળ ડમ્પ કરવા માટે થઈ શકે.

છતરપુરના મુખ્ય વન સંરક્ષક પીપી તિટારે કહે છે, “જ્યાં ખાણકામ કરવામાં આવનાર છે તે વિસ્તારમાં જંગલમાં લગભગ 2.15 લાખ વૃક્ષો છે. આ જંગલના બદલામાં, બક્સવાહા તહસીલની સમાન મહેસૂલ જમીનને બદલવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે. છતરપુરના ડીએમ દ્વારા જંગલમાં. અને આ જમીન પર વધુ વૃક્ષો વાવવામાં આવશે. અહીં જંગલ વિકસાવવા માટે જે પણ ખર્ચ થશે તે માઈનિંગ કંપની દ્વારા આપવામાં આવશે.”

આંધ્રપ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને મધ્યપ્રદેશ ભારતમાં માત્ર ત્રણ રાજ્યો છે જ્યાં હીરાનું ખાણકામ થાય છે. તેમાંથી દેશના લગભગ 90 ટકા હીરાનું ઉત્પાદન મધ્યપ્રદેશમાં થાય છે.

રાજ્યના ખાણકામ મંત્રી બીપી સિંહે તાજેતરમાં દાવો કર્યો હતો કે બક્સવાહના જંગલો બહુ ગાઢ નથી પરંતુ જંગલ જોયા બાદ અને સ્થાનિક લોકો સાથે વાત કર્યા બાદ તેમનો દાવો સાચો લાગતો નથી. અમિત ભટનાગર કહે છે કે જંગલમાં માત્ર બે-ચાર કિમી ચાલવામાં તમને ઘણા કલાકો લાગશે. તેમના મતે તે ઉત્તર ભારતના સૌથી ગીચ જંગલોમાંનું એક છે.