New Delhi: દેશમાં જ્યારે પણ કોઈ કેન્દ્રીય મંત્રીના રાજીનામાની ચર્ચા થાય છે ત્યારે મોટાભાગના લોકો એવું માને છે કે મંત્રીએ રાજીનામા (Minister Resignation Process)નો પત્ર આપ્યો એટલે તરત જ તેમનું પદ સમાપ્ત થઈ જાય છે. પરંતુ ભારતીય બંધારણ મુજબ વાસ્તવિક પ્રક્રિયા તેનાથી અલગ છે. મંત્રીનું રાજીનામું માત્ર પત્ર લખીને અથવા જાહેર જાહેરાત કરીને કાયદેસર રીતે અમલમાં આવતું નથી. તેના માટે બંધારણમાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવી જરૂરી છે. ચાલો સમજીએ કે કેન્દ્રીય મંત્રીનું રાજીનામું કયા તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે.
શું માત્ર રાજીનામાનો પત્ર પૂરતો છે?
ભારતીય બંધારણ મુજબ, કોઈપણ કેન્દ્રીય મંત્રીનું રાજીનામું (Minister Resignation Process) માત્ર પ્રધાનમંત્રીને પત્ર આપવાથી અથવા જાહેરમાં તેની જાહેરાત કરવાથી તરત અમલમાં આવતું નથી.મંત્રીનું પદ કાયદેસર રીતે ત્યારે જ ખાલી ગણાય છે જ્યારે નિર્ધારિત બંધારણીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય અને સત્તાવાર જાહેરનામું બહાર પડે.
પ્રથમ તબક્કો: પ્રધાનમંત્રીને રાજીનામું
ભારતીય બંધારણ મુજબ પ્રધાનમંત્રી મંત્રી પરિષદના વડા હોય છે. તેથી કોઈપણ કેન્દ્રીય મંત્રી સીધા રાષ્ટ્રપતિને નહીં પરંતુ સૌપ્રથમ પ્રધાનમંત્રીને પોતાનું લેખિત રાજીનામું સુપરત કરે છે. ત્યારબાદ પ્રધાનમંત્રી રાજીનામું સ્વીકારવું કે નહીં તે અંગે નિર્ણય કરે છે.
બીજો તબક્કો: રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ
જો પ્રધાનમંત્રી રાજીનામું સ્વીકારવાનો નિર્ણય કરે તો તેઓ પોતાની ભલામણ સાથે તે રાષ્ટ્રપતિને મોકલે છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 75(2) અનુસાર કેન્દ્રીય મંત્રીઓ રાષ્ટ્રપતિના પ્રસાદપર્યંત (Pleasure of the President) પદ પર રહે છે. જોકે વ્યવહારમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રધાનમંત્રીની સલાહના આધારે નિર્ણય લે છે.
ત્રીજો તબક્કો: રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી
પ્રધાનમંત્રીની ભલામણ મળ્યા બાદ રાષ્ટ્રપતિ રાજીનામું મંજૂર કરે છે. આ મંજૂરી બાદ જ રાજીનામા (Minister Resignation Process)ની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે.
ચોથો તબક્કો: ગેઝેટ નોટિફિકેશન
રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા પછી કેબિનેટ સચિવાલય દ્વારા ભારતના ગેઝેટમાં સત્તાવાર નોટિફિકેશન જાહેર કરવામાં આવે છે. આ ગેઝેટ નોટિફિકેશન પ્રકાશિત થયા પછી જ સંબંધિત મંત્રીનું પદ કાયદેસર રીતે ખાલી ગણવામાં આવે છે.
શું પ્રધાનમંત્રી મંત્રીને હટાવી શકે?
હા. જો કોઈ મંત્રી રાજીનામું (Minister Resignation Process) ન આપે તો પણ પ્રધાનમંત્રી તેમની પાસેથી રાજીનામું માંગવાની અથવા રાષ્ટ્રપતિને તેમને પદ પરથી દૂર કરવાની ભલામણ કરવાની સત્તા ધરાવે છે. બંધારણીય રીતે અંતિમ કાર્યવાહી રાષ્ટ્રપતિના નામે થાય છે, પરંતુ તે સામાન્ય રીતે પ્રધાનમંત્રીની સલાહ મુજબ જ અમલમાં આવે છે.
Minister Resignation Process એક નજરમાં
પગલું 1: મંત્રી પ્રધાનમંત્રીને લેખિત રાજીનામું આપે.
પગલું 2: પ્રધાનમંત્રી રાજીનામું સ્વીકારી રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ મોકલે.
પગલું 3: રાષ્ટ્રપતિ રાજીનામું મંજૂર કરે.
પગલું 4: કેબિનેટ સચિવાલય ગેઝેટ નોટિફિકેશન જાહેર કરે.
પગલું 5: નોટિફિકેશન બાદ જ મંત્રીનું પદ કાયદેસર રીતે ખાલી ગણાય.
આ પણ વાંચો:જંતર-મંતર વિરોધ વચ્ચે શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને આપ્યું રાજીનામું
