New Delhi News: આ દિવસોમાં દેશમાં બે મુદ્દાઓ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. પહેલું- ભારત પહેલગામ આતંકવાદી હુમલાનો બદલો કેવી રીતે લેશે? બીજું- મોદી સરકારે જાતિગત વસ્તી ગણતરી માટે કેવી રીતે તૈયારી કરી? લોકો પોતપોતાની રીતે બંને પ્રશ્નોના જવાબો શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. જાતિ એ આપણા સામાજિક માળખાની વાસ્તવિકતા છે. આપણા દેશમાં જાતિ સામાજિક સંબંધોનો આધાર રહી છે; ચૂંટણી રાજકારણથી લઈને મત એકત્રીકરણ સુધી, જાતિ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

વિપક્ષી પક્ષો લાંબા સમયથી જાતિગત વસ્તી ગણતરી (Caste Census)ની માંગ કરી રહ્યા હતા. મોદી સરકાર દ્વારા જાતિગત વસ્તી ગણતરી કરાવવાની જાહેરાત બાદ, વિપક્ષી પક્ષોમાં તેનો શ્રેય લેવા માટે સ્પર્ધા ચાલી રહી છે. પણ મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જાતિ વસ્તી ગણતરી (Caste Census) પછી શું? શું જાતિ વસ્તી ગણતરી (Caste Census)ના ડેટાના આધારે અનામતનો લાભ મળશે? જ્યારે સરકારી નોકરીઓ દિવસેને દિવસે ઘટી રહી છે તો આપણને અનામતનો લાભ ક્યાંથી મળશે? શું સરકાર ખાનગી ક્ષેત્રમાં અનામત લાગુ કરશે? જો 10 સરકારી જગ્યાઓ ખાલી હોય, તો સરકાર કઈ જાતિને અનામતનો લાભ આપશે અને કઈ નહીં? શું જાતિગત વસ્તી ગણતરી મુસ્લિમ સમાજમાં પણ જાતિગત દિવાલ ઉભી કરશે? શું મુસ્લિમ સમાજ, જે અત્યાર સુધી એકજૂટ માનવામાં આવતો હતો, તે પણ જાતિગત વસ્તી ગણતરીને કારણે તૂટી જશે?

શું તમારા મનમાં ક્યારેય આ પ્રશ્ન આવ્યો છે કે લગભગ 1.45 અબજની વસ્તીવાળા વિશાળ ભારતમાં કેટલી જાતિઓ છે? જાતિઓમાં પણ જાતિઓ વધે છે. 1931ની વસ્તી ગણતરી સમયે દેશમાં કુલ 4147 જાતિઓ નોંધાયેલી હતી, પરંતુ 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં આ સંખ્યા વધીને 46.80 લાખ થઈ ગઈ. આવી સ્થિતિમાં, હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે 2025 માં દેશમાં જાતિઓની સંખ્યા 50 લાખ કે 55 લાખના આંકડાને વટાવી ગઈ હશે? છેવટે, આપણી સામાજિક વ્યવસ્થામાં જાતિઓની સંખ્યા કેવી રીતે વધી રહી છે?

આવી સ્થિતિમાં, જાતિ ગણતરી (Caste Census)ના માર્ગમાં સરકાર સામે પહેલો મોટો પડકાર જાતિઓનું વર્ગીકરણ હશે. બીજી સમસ્યા એ હશે કે લોકોએ પોતાની જાતિની ઓળખ યોગ્ય રીતે જાહેર કરવી જોઈએ કારણ કે લોકો પોતાને તે જૂથમાં મૂકવા માંગે છે જ્યાં તેમને અનામતનો લાભ મળી શકે. ઉદાહરણ તરીકે, બિહારમાં રાય અટકનો ઉપયોગ ભૂમિહારો અને યાદવો દ્વારા પણ થાય છે જે OBC શ્રેણીમાં આવે છે. શર્મા શીર્ષકનો ઉપયોગ બ્રાહ્મણો અને OBC શ્રેણી હેઠળ આવતી ચોક્કસ જાતિના લોકો દ્વારા પણ થાય છે. ટેકરીઓમાં રાવત ટાઇલ સાથે પણ આવી જ પરિસ્થિતિ છે.

જેટલી મોટી સંખ્યા, તેટલો મોટો હિસ્સો

ભારતમાં દાયકાઓથી એક સૂત્ર ચાલી રહ્યું છે – જેટલી સંખ્યા વધુ, તેટલો હિસ્સો વધુ. સમાજવાદી ડૉ. રામ મનોહર લોહિયાએ યુપી અને બિહારમાં સમાજના પછાત વર્ગોને સત્તામાં હિસ્સો આપવા માટે એક પ્રયોગ કર્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે પછાત લોકો સત્તા પર આવ્યા. પરંતુ દેશમાં જાતિગત રાજકારણ માટે પણ જમીન તૈયાર કરવામાં આવી હતી. પરંતુ, અમે હજુ પણ 1931ની જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટાના આધારે અંદાજ લગાવી રહ્યા છીએ. એવું માનવામાં આવે છે કે જાતિ ગણતરીનું કામ આ વર્ષે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં શરૂ થશે. 1931ની વસ્તી ગણતરીમાં, પછાત જાતિઓની સંખ્યા ૫૨ ટકા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. આ આધારે, મંડલ કમિશનની ભલામણોના આધારે અનામત આપવામાં આવ્યું હતું.

બિહારના જાતિ સર્વેક્ષણમાં, OBC વસ્તી 63.13%

બિહારમાં કરાયેલા જાતિ સર્વેક્ષણમાં, ઓબીસીને અત્યંત પછાત અને પછાત વર્ગ તરીકે ગણવામાં આવ્યા હતા. આ મુજબ, OBC શ્રેણી હેઠળ આવતી વસ્તી 63.13 ટકા છે. તેલંગાણાની વસ્તીમાં ઓબીસીનો હિસ્સો 65 ટકા હોવાનું કહેવાય છે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં, પ્રભાવશાળી જાતિઓ તેમની સંખ્યાને અતિશયોક્તિપૂર્ણ રીતે દર્શાવી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં, જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા પરથી એક વાત સ્પષ્ટ થશે કે કઈ જાતિની વસ્તી કેટલી છે. પરંતુ આગામી સમસ્યા એ હશે કે મોટાભાગના લોકો પોતાને એવી જાતિ શ્રેણીમાં ખસેડવા માટે સંઘર્ષ કરતા જોવા મળશે જ્યાં અનામત મળવાની શક્યતા વધુ હશે. આમાં એક બીજી સમસ્યા છે. જ્યારે દેશમાં નોકરીઓની સંખ્યા દિવસેને દિવસે ઘટી રહી છે અથવા ફક્ત થોડી જ ખાલી જગ્યાઓ બહાર પડી રહી છે, ત્યારે તે જ શ્રેણીમાં કઈ જાતિને અનામતનો લાભ આપવામાં આવશે તે કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવશે? આવી સ્થિતિમાં, શું કોટામાં ક્વોટા સંસ્કૃતિ વધુ વધશે?

બિહારના રાજકીય ક્ષેત્રમાં જાતિગત વસ્તી ગણતરીનો શ્રેય ભાજપ લેવાનો પ્રયાસ કરશે. પરંતુ, એ વાત ચોક્કસ છે કે જાતિ ગણતરીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં એક થી દોઢ વર્ષનો સમય લાગશે. આવી સ્થિતિમાં, જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા 2026 ના અંત સુધીમાં આવવાની ધારણા છે. આવી સ્થિતિમાં, જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા બહાર આવ્યા પછી, યુપી અને પંજાબ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ શકે છે, જ્યાં તેની અસર જોઈ શકાય છે. જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા જાહેર થયા પછી, સરકાર પર અનામત મર્યાદા વધારવાનું દબાણ વધશે તે નિશ્ચિત છે. એટલું જ નહીં, ખાનગી કંપનીઓમાં અનામત લાગુ કરવાની માંગ જોરશોરથી ઉઠાવી શકાય છે. જાતિગત વસ્તી ગણતરીની આડઅસરો મુસ્લિમ સમુદાય પર પણ જોવા મળશે.

2011 ની વસ્તી ગણતરીમાં મુસ્લિમ વસ્તી કેટલી હતી?

2011 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, દેશની વસ્તીમાં મુસ્લિમ સમુદાયનો હિસ્સો 14 ટકાથી વધુ હતો. સામાન્ય રીતે મુસ્લિમ મતદારોને એકતાવાદી માનવામાં આવે છે. પરંતુ, જાતિગત વસ્તી ગણતરીને કારણે, મુસ્લિમ સમુદાયમાં જાતિ વ્યવસ્થા ખુલ્લામાં આવવા માટે ગ્રહો અનુકૂળ બની રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, બિહારમાં બે વર્ષ પહેલાં કરવામાં આવેલા જાતિ સર્વેક્ષણના ડેટા અનુસાર, રાજ્યના 17.7 ટકા મુસ્લિમોમાંથી 4 ટકા વસ્તી ઉચ્ચ જાતિના મુસ્લિમોની છે, બાકીના પાસમાંડા અને દલિત મુસ્લિમો છે. પાસમાંડા મુસ્લિમોની કેટલીક જાતિઓનો OBC અનામતમાં સમાવેશ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં, જો અનામતના નામે, મુસ્લિમ સમુદાય જાતિના નામે એકબીજા વચ્ચે દિવાલ ઉભી કરતો જોવા મળે તો શું તે આશ્ચર્યજનક નહીં હોય?

એ એક વિચિત્ર વિડંબના છે કે એક સમયે ધર્મના નામે મતોના ધ્રુવીકરણનો ઉપયોગ જાતિના રાજકારણના વિરોધમાં, એટલે કે મંડલના જવાબ તરીકે કમંડળનો ઉપયોગ થતો હતો. પરંતુ હવે ધર્મના નામે મતોનું ધ્રુવીકરણ નબળું પડી રહ્યું છે, તેથી જાતિના ઉપયોગ માટે માર્ગ પહોળો થઈ રહ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે યુપી અને બિહારમાં સત્તા સમીકરણ અઢી જાતિના સૂત્રમાં જોવા મળતું હતું. યુપીમાં, મુલાયમ સિંહ યાદવે મુસ્લિમ વત્તા યાદવ વોટ બેંકમાં અન્ય જાતિઓ ઉમેરીને સત્તા હાંસલ કરી, જ્યારે બિહારમાં લાલુ યાદવે પણ આ જ ફોર્મ્યુલા અજમાવી. પરંતુ, મોદી-શાહ યુગમાં, હિન્દુત્વ + રાષ્ટ્રવાદ + વિકાસના પવનમાં, જાતિનું રાજકારણ નબળું પડતું લાગ્યું અને ગરીબ વિરુદ્ધ અમીરનું રાજકારણ આકાર પામ્યું.

જાણો ભાજપે જાતિગત વસ્તી ગણતરીની જાહેરાત કેમ કરી?

આવી સ્થિતિમાં, એક તરફ ભાજપના ટોચના નેતાઓ ચૂંટણીમાં રાષ્ટ્રવાદ અને વિકાસની વાતો કરતા જોવા મળે છે, તો બીજી તરફ ભાજપના રણનીતિકારો જાતિ સમીકરણોને સંતુલિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. કદાચ, 2024 ની લોકસભા ચૂંટણીના પરિણામો પછી, ભાજપને સમજાયું કે ધર્મના નામે ધ્રુવીકરણ હવે અસરકારક નથી. આવી સ્થિતિમાં, જાતિગત વસ્તી ગણતરીની જાહેરાત કરીને સરકારે એક કાંકરે બે પક્ષી માર્યા. પ્રથમ, જાતિ વસ્તી ગણતરી જેવા વિપક્ષના મોટા મુદ્દાને એક જ ઝટકે હાઇજેક કરવામાં આવ્યો. બીજું, અનામત શ્રેણીમાં જાતિઓને ઉપર અને નીચે ખસેડવા માટે બધા દરવાજા અને બારીઓ ખોલવામાં આવી હતી.

જાતિગત વસ્તી ગણતરી પછી કઈ માંગણીઓ ઊભી થશે?

સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓને એક તૃતીયાંશ અનામત આપતો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે. પણ તે જમીન પર કેવી રીતે અને ક્યારે ઉતરશે? બધા આની રાહ જોઈ રહ્યા છે. એ પ્રશ્ન પણ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે શું જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા પછી, સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં OBC માટે બેઠકો અનામત રાખવાની માંગ થશે? બંધારણમાં શરૂઆતમાં 10 વર્ષ માટે અનામત લાગુ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તે સમાપ્ત થવાને બદલે સતત વધી રહી છે. ઘણા રાજ્યોમાં અનામત મર્યાદા ૫૦ ટકાના આંકને વટાવી ગઈ છે. કર્ણાટકમાં, કોંગ્રેસની સિદ્ધારમૈયા સરકાર OBC અનામત 32 ટકાથી વધારીને 51 ટકા કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. જો આવું થશે, તો કર્ણાટકમાં કુલ અનામત 85 ટકા સુધી પહોંચી જશે. તમિલનાડુમાં 69 ટકા અને ઝારખંડમાં 77 ટકા અનામત છે.

હાલમાં, આપણા દેશમાં ઘણી શ્રેણીઓમાં અનામતની જોગવાઈ છે – ઉદાહરણ તરીકે, અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ, અન્ય પછાત વર્ગો, આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો વગેરે… આવી સ્થિતિમાં, જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા બહાર આવ્યા પછી, અનામત શ્રેણીમાં સમાવિષ્ટ જાતિઓની યાદીમાં મોટો ફેરફાર જોઈ શકાય છે. અનામત શ્રેણીમાં નવી જાતિઓ ઉમેરી શકાય છે અને હાલની જાતિઓને દૂર કરી શકાય છે. બીજું, ક્વોટાની અંદર ક્વોટા વધારવાની માંગ તીવ્ર બનવાની છે. આવી સ્થિતિમાં, હવે આગળ અને પછાત જાતિઓ વચ્ચે નહીં પરંતુ અનામત માટે સમાન ક્વોટામાં રહેલી જાતિઓ વચ્ચે સંઘર્ષ વધવાનો છે. આવી સ્થિતિમાં, કેન્દ્ર સરકાર પોતાની રીતે OBC, SC, ST જાતિઓની યાદી તૈયાર કરશે અને રાજ્ય સરકારો પોતાની રીતે તે કરશે. અનામત અને અન્ય સરકારી સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવશે. આવી સ્થિતિમાં, જાતિ વસ્તી ગણતરીના ડેટા બહાર આવ્યા પછી, દેશના ચૂંટણી રાજકારણમાં રીસેટ બટન દબાવવામાં આવશે તે નિશ્ચિત છે, જ્યાંથી બધા રાજકીય પક્ષો તેમની રણનીતિને નવેસરથી શારપન કરતા જોઈ શકાય છે?

આ પણ વાંચો: જમ્મુના ડોડામાં આતંકવાદી હુમલામાં રાજનાથસિંહે આર્મી ચીફને કડક કાર્યવાહી કરવાનો આપ્યો આદેશ

આ પણ વાંચો: ચીનના અતિક્રમણનો ભારતીય લશ્કરે બહાદુરીથી જવાબ આપ્યોઃ રાજનાથસિંહ

આ પણ વાંચો: તવાંગ મુદ્દે મોદીએ બોલાવી બેઠકઃ રાજનાથસિંહ સંસદમાં કરશે નિવેદન