- ભારતે સંપૂર્ણ સૈન્ય અવકાશ સિદ્ધાંત બનાવવાની જરૂર,
- ચીન અવકાશ યુદ્ધમાં ઘણા ઘાતક હથિયારો વિકસાવી રહ્યું છે, US ચિંતિત
- ભારતને ભવિષ્યમાં અવકાશ આધારિત શસ્ત્ર પ્રણાલીની જરૂર
- 1990માં ચીનમાં પહેલીવાર સાયબર વોર પર ચર્ચા
- ચીને ભારતીય રેલ્વે, વીજળી અને હાઈવે નેટવર્ક પર સાયબર એટેક કર્યો છે
- ‘મિશન શક્તિ’ની સફળતા પર આગળ વધવું પડશે
- ‘એર પાવર’ થી ‘એરોસ્પેસ પાવર’ માં બદલવું પડશે
ભવિષ્યમાં, સેનાઓ સીધી રીતે એકબીજાનો સામનો કરી શકશે નહીં, પરંતુ યુદ્ધની રીત સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે. ઘણા નિષ્ણાતોએ આ હકીકત વિશે ચેતવણી આપી છે કે આવનારા સમયમાં સ્પેસ વોર તેનો મહત્વનો ભાગ બની રહેશે. ચીન અને અમેરિકા જેવા વિકસિત દેશોએ પણ આ માટે તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી છે. જયારે ભારતને ભવિષ્યમાં અવકાશ આધારિત આક્રમક હથિયારોની જરૂર છે. સ્પેશ વોર માટે ભારત કેટલું છે તૈયાર આવો જાણીએ…..
12 ઓક્ટોબર 2020ના રોજ સવારે મુંબઈમાં અચાનક પાવર કટ થઈ ગયો હતો. અનેક વિસ્તારોમાં અંધારપટ છવાઈ ગયો હતો. હોસ્પિટલોમાં વેન્ટિલેટર ચલાવવા માટે ઈમરજન્સી જનરેટર ચલાવવા પડ્યા હતા. શેરબજારો બંધ થયા. કેટલાક દાયકાઓમાં તે સૌથી મોટો પાવર આઉટેજ હતો. વાસ્તવમાં, આ કોઈ ખામીને કારણે નથી પરંતુ ચીની હેકર્સની સેનાએ પાવર ગ્રીડને હેક કરીને આ કર્યું હતું.હવે ચીન બે ડગલાં આગળ વિચારી રહ્યું છે. યુદ્ધ દરમિયાન ચીન ભારત જેવા દુશ્મન દેશોના સેટેલાઇટને જપ્ત કરીને તેને નષ્ટ કરવા માટે ટેક્નોલોજી પર કામ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાના લીક થયેલા ગુપ્તચર દસ્તાવેજમાં આ વાતનો ખુલાસો થયો છે.
અમેરિકાના લીક થયેલા ઈન્ટેલિજન્સ ડોક્યુમેન્ટ મુજબ અમેરિકી રક્ષા અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે ચીનને મિલિટરી સ્પેસ ટેક્નોલોજી વિકસાવવામાં ઘણી સફળતા મળી છે. આમાં સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશનનો પણ સમાવેશ થાય છે. અમેરિકાના સ્પેસ ફોર્સ ચીફ બી. ચાન્સ સોલ્ટ્ઝમેને કોંગ્રેસ એટલે કે યુએસ સંસદને કહ્યું છે કે ચીન અવકાશ ક્ષમતા વધારવા માટે આક્રમક રીતે વ્યસ્ત છે. ચીન એન્ટી સેટેલાઇટ મિસાઈલ, ઈલેક્ટ્રોનિક જામર, લેઝર અને ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે જે દુશ્મન દેશના સેટેલાઈટ્સને મારી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે ચીનનું સપનું 2045 સુધીમાં અંતરિક્ષમાં સૌથી મોટી શક્તિ બનવાનું છે.
ચીનની સેના અત્યાર સુધીમાં 347 સેટેલાઇટ લોન્ચ કરી ચૂકી છે. જેમાંથી 35 ઉપગ્રહો છેલ્લા છ મહિનામાં લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે. ચીનની સેનાનો ઉદ્દેશ્ય આ તમામ સેટેલાઇટ દ્વારા અમેરિકા અને ભારત સહિત તેના તમામ દુશ્મન દેશોની સેનાઓ પર નજર રાખવાનો છે. ચીને એન્ટી સેટેલાઇટ રોબોટિક ડિવાઇસ પણ બનાવ્યું છે. આ ઉપકરણ સક્રિય ઉપગ્રહની નોઝલને બંધ કરીને તેને સંપૂર્ણ રીતે નષ્ટ કરી શકે છે. તેની મદદથી ચીન દુશ્મન દેશના સેટેલાઇટ પણ કબજે કરી શકે છે.
તેની સાયબર એક્ટિવિટી દ્વારા ચીનની સરકાર સતત હેલ્થકેર, ફાયનાન્સિયલ સર્વિસ, ડિફેન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ બેઝ, એનર્જી, સરકારી ફેસિલિટી અને દુશ્મન દેશોના ક્રિટિકલ મેન્યુફેક્ચરિંગને નિશાન બનાવી રહી છે. CISAએ ચીનની સાયબર એક્ટિવિટીને લઈને એડવાઈઝરી પણ બહાર પાડી છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ચીન કોરોના પર કામ કરતા હેલ્થકેર, ફાર્માસ્યુટિકલ અને રિસર્ચ સેક્ટરમાંથી સંવેદનશીલ ડેટા ચોરી કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ડાયરેક્ટર ઓફ નેશનલ ઈન્ટેલિજન્સ 2021ના વાર્ષિક ખતરા મૂલ્યાંકનના યુએસ ઓફિસના જણાવ્યા અનુસાર, ચીન તરફથી સફળ અને અસરકારક સાયબર જાસૂસી હુમલાનો ખતરો હજુ પણ છે. ચીન પાસે આ પ્રકારના હુમલા કરવાની અસરકારક ક્ષમતા છે જે તેના દુશ્મન દેશો સામે મોટો ખતરો છે.
કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઈન્ટરનેશનલ પીસ રિપોર્ટમાં, સાયબર પોલિસી ઈનિશિએટિવના વિઝિટિંગ સ્કોલર લિયુ જિન્હુઆ લખે છે કે ચીનમાં સાયબર યુદ્ધની શૈક્ષણિક ચર્ચા 1990ના દાયકામાં શરૂ થઈ હતી. તે સમયે તેને માહિતી યુદ્ધ કહેવામાં આવતું હતું. અમેરિકી સેનાએ ગલ્ફ વોર, કોસોવો, અફઘાનિસ્તાન અને ઈરાકમાં ઉચ્ચ ટેક્નોલોજીના આધારે મોટી સફળતા મેળવી હતી. આનાથી ચીની સેના ખૂબ પ્રભાવિત થઈ હતી. તે સમયે ચીનને સમજાયું હતું કે તે યુદ્ધના સ્વરૂપમાં ફેરફાર કર્યા વિના પોતાનો બચાવ કરી શકશે નહીં. તેથી જ યુદ્ધમાં ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજીની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ખાડી યુદ્ધના બે વર્ષ પછી 1993માં ચીનની સૈન્ય વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શિકાએ આધુનિક ટેક્નોલોજી દ્વારા સ્થાનિક યુદ્ધો જીતવાની વાત કરી હતી, જેથી તેનો અનુભવ અન્ય દેશો સાથેના યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગી થઈ શકે. 2004 માં, ઇરાક યુદ્ધના એક વર્ષ પછી, ચાઇનીઝ લશ્કરી વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શિકા ફરીથી બદલાઈ ગઈ. હવે તે માહિતી યુદ્ધ હેઠળ સ્થાનિક યુદ્ધ જીતવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2013માં પ્રથમ વખત ચીની સેનાએ જાહેરમાં સાયબર વોરફેરને પોતાની વ્યૂહરચનામાં સામેલ કર્યું હતું. તેનો પહેલો ઉલ્લેખ ચીનની ધ સાયન્સ ઓફ મિલિટરી સ્ટ્રેટેજીમાં જોવા મળે છે.
ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના ફેલો સમીર પાટીલે જણાવ્યું કે માર્ચ 2021માં સિંગાપોરની કંપની સાયફાર્માએ દાવો કર્યો હતો કે ચીનના સરકારી સાયબર એક્સપર્ટે ભારતની બે મોટી વેક્સીન ઉત્પાદક ભારત બાયોટેક અને સીરમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ડિયાની વેબસાઈટ હેક કરીને માહિતી ચોરી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. 6 એપ્રિલ 2022 ના રોજ, એક અમેરિકન સાયબર સિક્યોરિટી ફર્મે પહેલેથી જ કહ્યું હતું કે ચીન સરકારના સાયબર નિષ્ણાતો લદ્દાખ પાવર ગ્રીડના કંટ્રોલ રૂમની વેબસાઇટને હેક કરીને તેને નષ્ટ કરવા માગે છે. રિપોર્ટમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચીને તેના જાસૂસોને ભારતના મહત્ત્વના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એટલે કે રોડ, હાઈવે, ઈલેક્ટ્રિસિટી, રેલ જેવી સુવિધાઓને હેક કરવા માટે મુક્તિ આપી છે.
ઑક્ટોબર 2020 માં, મુંબઈની પાવર ગ્રીડે કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. જેના કારણે મુંબઈમાં સંપૂર્ણ અંધકાર છવાઈ ગયો હતો. બાદમાં ખબર પડી કે ચીનના સાયબર હેકર ગ્રૂપની ‘રેડીકો’ કંપનીએ ભારતીય પાવર ગ્રીડને હેક કરી હતી. તે જ વર્ષે, ચીનના આ હેકર્સે ભારતના બે મુખ્ય બંદરો અને રેલવે સિસ્ટમને હેક કરીને દેશની પરિવહન વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચીની હેકર્સની સેનાએ ઓક્ટોબર 2020 માં માત્ર 5 દિવસમાં ભારતના પાવર ગ્રીડ, આઈટી કંપનીઓ અને બેંકિંગ ક્ષેત્રો પર 40,300 વખત સાયબર હુમલા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ગલવાનમાં અથડામણ પછી, ચીન એ બતાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હતું કે જો એલએસી પર કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે, તો તે ભારતના વિવિધ પાવર ગ્રીડ પર માલવેર એટેક દ્વારા તેમને બંધ કરી દેશે.
ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના ફેલો શ્રવિષ્ઠા અજય કુમારે જણાવ્યું હતું કે સાયબર વોરફેરના સંદર્ભમાં ભારત વિશ્વના દેશોની ત્રીજી શ્રેણીમાં સામેલ છે. આનો મતલબ એ છે કે અત્યારે ભારત સાયબર વોરફેરની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ નબળું છે. 2019 માં, ભારત વિશ્વમાં સાયબર હુમલાઓથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત દેશોમાં સામેલ હતું. આ વર્ષે ચીને ભારત પર 50 હજારથી વધુ વખત સાયબર હુમલા કર્યા છે. સાયબર યુદ્ધની બાબતમાં, ભારતે બંને મોરચે કામ કરવું પડશે એટલે કે સાયબર હુમલાથી બચવા અને સાયબર હુમલાનો જવાબ આપવા માટે. જોકે, કોઈપણ દેશ સાથે સાયબર યુદ્ધ માટે ભારતની તૈયારી નહિવત છે. છેલ્લા 2 દાયકાથી ચીન સાયબર સિક્યોરિટીના ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહ્યું છે. ભારતે આ ક્ષેત્રમાં યોગ્ય રીતે કામ કરવાનું શરૂ પણ નથી કર્યું.
સાયબર વોરફેરમાં કયો દેશ કેટલો મજબૂત છે, તે 3 બાબતો પર આધાર રાખે છે…
- દેશની ડિજિટલ ઇકોનોમી સિસ્ટમ કેટલી સુરક્ષિત છે.
- દેશની ઇન્ટેલિજન્સ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે.
- દેશના સૈન્ય ઓપરેશનમાં સાયબર સિસ્ટમનો ઉપયોગ કેટલો સુરક્ષિત અને સુરક્ષિત છે.
હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના નેશનલ સાયબર પાવર ઈન્ડેક્સ અનુસાર, સાયબર યુદ્ધમાં અમેરિકા પછી ચીન બીજા ક્રમે છે. આ મામલે જો કોઈ દેશ અમેરિકા અને ચીનને સ્પર્ધા આપે છે તો તે રશિયા છે.
24 ફેબ્રુઆરી 2022 ના રોજ યુદ્ધની શરૂઆતના થોડા કલાકો પહેલા, યુક્રેનિયન સૈન્યના ઘણા રાઉટર્સે અચાનક કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. આના કારણે યુક્રેનિયન સૈન્ય વચ્ચેનો સંદેશાવ્યવહાર તૂટી ગયો હતો. રશિયાના આ સાયબર હુમલામાં સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ પૂરી પાડતી અમેરિકન કંપની Viaset એ કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. યુક્રેન ઉપરાંત પોલેન્ડ, ઈટાલી અને જર્મનીમાં પણ તેની અસર જોવા મળી હતી. આ દેશોમાં સેંકડો વિન્ડ ટર્બાઇન કેટલાંક દિવસો સુધી બંધ રહ્યા. અનેક લોકોની સિસ્ટમ હેક થઈ ગઈ છે. તે જ સમયે, ઘણા લોકોના સિસ્ટમમાં વાયરસ એટેકના મેસેજ આવવા લાગ્યા. રશિયાની જેમ ચીન પણ સાયબર એટેક દ્વારા સેટેલાઇટથી દુશ્મનોની સિસ્ટમ સુધી પહોંચતા સિગ્નલને રોકવા માંગે છે. તેનું કારણ એ છે કે આજના સમયમાં યુદ્ધ દરમિયાન માહિતી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. આવી સ્થિતિમાં, માહિતી તેમના સુધી પહોંચતી અટકાવીને, ચીન તેના દુશ્મન દેશ પર પ્રભુત્વ જમાવવા માંગે છે. આ માટે ચીન બે પદ્ધતિઓ અપનાવે છે.
- દુશ્મનના ઉપગ્રહોનો સંપૂર્ણ નાશ કરો.
- તેના સિગ્નલને હેક કરીને અને તેને દુશ્મન દેશમાં પહોંચતા અટકાવે છે.
સમગ્ર મામલે IAF વડાએ કહ્યું કે વિશ્વના કેટલાક વિકસિત દેશો સમગ્ર સ્પેસ ડોમેનનું અસરકારક રીતે શોષણ કરવા પર ભાર મૂકે છે. તેમણે કહ્યું કે ચીન જેવા દેશો ઘાતક અવકાશના વિકાસ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે અને તેને મોટા પાયે ISR (ઇન્ટેલિજન્સ, સર્વેલન્સ અને જાસૂસી) અને સંચાર હેતુઓ સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે કાઉન્ટર-એટેક તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. ચીને એવી અંતરિક્ષ ક્ષમતા વિકસાવી છે કે અમેરિકા પણ ડરી ગયું છે. ખાસ વાત એ છે કે એરફોર્સ ચીફની સાથે ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ અનિલ ચૌહાણ પણ તાજેતરના સમયમાં અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે ભારતે સંરક્ષણાત્મક અને આક્રમક બંને ક્ષમતાઓ વિકસાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
એક કોન્ક્લેવમાં એર ચીફ માર્શલ ચૌધરીએ કહ્યું કે ભારતે ‘મિશન શક્તિ’ની સફળતા પર આગળ વધવું જોઈએ. મિશન શક્તિ હેઠળ, 740 કિલોગ્રામ માઇક્રોસેટ-આર ઉપગ્રહને નષ્ટ કરવા માટે એન્ટિ-સેટેલાઇટ (A-SAT) ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. માર્ચ 2019 માં, પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષા (LEO) માં 283 કિલોમીટરની ઉંચાઈ પર લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે ભવિષ્યમાં, જમીન આધારિત આક્રમક પ્રણાલીને બદલે, આપણે જગ્યા આધારિત આક્રમક પ્રણાલી પણ હોવી જોઈએ. આનાથી જવાબ આપવા માટે લાગતો સમય ઘટશે. તેમણે કહ્યું કે ભવિષ્ય અવકાશ-આધારિત આક્રમક પ્લેટફોર્મમાં છે.
એર ચીફ માર્શલ ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે આવનારા સમયમાં અવકાશનો વિસ્તાર વધશે. આનાથી યુદ્ધના અન્ય તમામ ક્ષેત્રોમાં અસર થશે.” યુએસ અને ફ્રેન્ચ એરફોર્સનું ઉદાહરણ ટાંકીને તેમણે કહ્યું કે ભારતીય વાયુસેનાએ પણ આગામી વર્ષોમાં ‘એર પાવર’માંથી ‘એરોસ્પેસ પાવર’માં રૂપાંતરિત થવું પડશે. , IAF ને સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ, સ્પેસ ડિનાયલ એક્સરસાઇઝ અથવા સ્પેસ કંટ્રોલ એક્સરસાઇઝમાં ભાગ લેવા માટે કહેવામાં આવશે.
જાન્યુઆરી 2007માં તેની પ્રથમ A-Sat મિસાઈલનું પરીક્ષણ કર્યા પછી, ચીને ડાયરેક્ટ એસેન્ટ મિસાઈલ અને કો-ઓર્બિટલ કિલર્સથી લઈને ડાયરેક્ટ-એનર્જી લેસર, ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક પલ્સ વેપન્સ, જામર્સ અને સાયબર હથિયારો સુધીના એન્ટી-સેટેલાઈટ હથિયારો વિકસાવાની અને તૈનાતીમાં વૃદ્ધિ કરેલ છે.
પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી સ્ટ્રેટેજિક સપોર્ટ ફોર્સ ISR, સંદેશાવ્યવહાર, મિસાઇલ પ્રારંભિક ચેતવણી, ચોકસાઇ-લક્ષ્યીકરણ અને આવા અન્ય હેતુઓ માટે જટિલ પ્રતિસ્પર્ધી ઉપગ્રહોને જોડવા અથવા નાશ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ચીને છેલ્લા ત્રણ-ચાર વર્ષમાં પોતાના ઉપગ્રહોની સંખ્યા પણ બમણી કરી દીધી છે. હાલમાં તેની પાસે 700 થી વધુ ઉપગ્રહો કાર્યરત છે. યુ.એસ. પાસે તેની સશસ્ત્ર દળોની એક અલગ શાખા તરીકે સંપૂર્ણ સ્પેસ ફોર્સ છે. તેનાથી વિપરિત, ભારત પાસે હજી પણ એરોસ્પેસ કમાન્ડ નથી. દેશે ઘણી અનિર્ણાયકતા પછી 2019 માં માત્ર એક નાની ટ્રાઇ-સર્વિસ ડિફેન્સ સ્પેસ એજન્સી બનાવી છે
હિંદ મહાસાગરમાં ચીન સતત પોતાની હાજરી વધારી રહ્યું છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય નૌકાદળ ચીની જહાજો પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે. શનિવારે ચાણક્ય ડાયલોગ દરમિયાન નેવી ચીફ એડમિરલ હરિ કુમારે કહ્યું- પાકિસ્તાન સહિત ઘણા દેશોના બંદરો પાસે ચીની નૌકાદળના જહાજો હાજર છે અને ભારતીય નૌકાદળ તેના પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે.
નેવી ચીફે કહ્યું કે એક સમયે હિંદ મહાસાગરમાં ચીનના લગભગ 3-6 યુદ્ધજહાજ હોય છે. આમાંના કેટલાક ઓમાનના અખાત પાસે છે જ્યારે કેટલાક સમુદ્રની પૂર્વ બાજુએ રહે છે. આ સિવાય ચીનના કેટલાક સંશોધન જહાજો અને કેટલાક માછીમારીના જહાજો પણ ત્યાં હાજર છે. ચીફ એડમિરલ કુમારે કહ્યું- અમે અમારી યોજનાઓને રિફાઇન કરતા રહીએ છીએ. આ આપણી ક્ષમતાના વિકાસમાં પણ મદદ કરે છે.
નેવી ચીફે કહ્યું- આ રીતે સંઘર્ષનું જોખમ ઘણું ઓછું છે, પરંતુ તેમ છતાં અમે યુદ્ધની સંભાવનાને નકારી શકીએ નહીં. પાકિસ્તાની નૌકાદળ ખૂબ જ ઝડપથી વિકાસ કરી રહી છે અને તે તેના કાફલામાં સતત નવા યુદ્ધ જહાજોનો ઉમેરો કરી રહી છે. જ્યારે ચીને છેલ્લા 10 વર્ષોમાં ઘણા જહાજ અને સબમરીન સામેલ કર્યા છે. આ સિવાય ચીન ત્રીજા વિમાનવાહક જહાજ પર પણ કામ કરી રહ્યું છે. ઉપરાંત, ચીન ઘણા મોટા વિનાશક બનાવી રહ્યું છે, પરંતુ તેની નૌકાદળમાં જોડાવા માટે થોડો સમય લાગશે.
નેવી ચીફે કહ્યું- અમે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યા છીએ. અમારો પ્રયાસ એ જાણવાનો છે કે ત્યાં કોણ હાજર છે અને તેઓ શું કરી રહ્યા છે. તેના પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે અને અમે એરક્રાફ્ટ, ડ્રોન, જહાજ, સબમરીનને તૈનાત કરી રહ્યા છીએ. ચીનના સંશોધન જહાજો વિશે જણાવતા એડમિરલ કુમારે કહ્યું- આ જહાજો ઈલેક્ટ્રોનિક સિગ્નલને ટ્રેક કરી શકે છે અને તેને એકત્રિત કરી શકે છે. તેથી જ્યારે તેઓ ભારતીય વિસ્તારની નજીક હોય છે, ત્યારે અમે તેમને ટ્રેક કરીએ છીએ.
એર ચીફ માર્શલ વી.આર. ચૌધરીએ દિલ્હીમાં ‘ધ ચાણક્ય કોન્ક્લેવ’ ખાતે ‘ભારતીય વાયુસેના – ધ ફ્યુચર ઈઝ હવે’ વિષય પર વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે આપણે કામ કરવાનું છે કે આપણી પાસે અવકાશ આધારિત છે. ગ્રાઉન્ડ એટેક પ્લેટફોર્મ ઉપરાંત યુદ્ધ વ્યવસ્થા. પણ હોય.
નૌકાદળના વડાના જણાવ્યા અનુસાર, અમારું લક્ષ્ય ભારતની આઝાદીના 100 વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધીમાં નૌકાદળને સંપૂર્ણપણે આત્મનિર્ભર બનાવવાનું છે. 2047 સુધીમાં, અમારી નૌકાદળ ફ્લોટ, મૂવ અને ફ્લાઇટના ત્રણેય પાસાઓમાં 100% આત્મનિર્ભર બની જશે. અમે તેને દરેક રીતે સંતુલિત શક્તિ બનાવવા માંગીએ છીએ.
લગભગ 1 મહિના પહેલા ચીને અરુણાચલ પ્રદેશના 11 સ્થળોના નામ બદલી નાખ્યા હતા. આ તમામ વિસ્તારો જિઆંગનાન (ચીનના દક્ષિણ રાજ્ય શિનજિયાંગનો એક ભાગ)માં આવે છે. જેમાંથી 4 રહેણાંક વિસ્તારો હતા. આમાંનો એક વિસ્તાર અરુણાચલ પ્રદેશની રાજધાની ઇટાનગરની ખૂબ જ નજીક છે. આ ઉપરાંત 5 પહાડી વિસ્તારો અને બે નદીઓના નામ બદલવામાં આવ્યા હતા. ચીને આ વિસ્તારોના નામ મેન્ડરિન અને તિબેટીયન ભાષાઓમાં રાખ્યા હતા. આ પહેલા પણ ચીને 2021માં 15 જગ્યાઓ અને 2017માં 6 જગ્યાઓના નામ બદલી નાખ્યા છે.
આ પણ વાંચોઃ સ્ટોક માર્કેટમાં વધારો/ બજારમાં ત્રણ દિવસથી ચાલતો ઘટાડો અટક્યો, સેન્સેક્સ 64 પોઇન્ટ વધીને બંધ આવ્યો
આ પણ વાંચોઃ IPL 2023/ ચેન્નાઈ સુપર કિંગ્સે સનરાઈઝર્સ હૈદરાબાદને સાત વિકેટે હરાવ્યું
આ પણ વાંચોઃ Britain-Inflation/ બ્રિટનમાં માઝા મૂકતી મોંઘવારીઃ ફુગાવો સળંગ સાતમાં મહિને દસ ટકાથી ઉપર
