હિમાચલ પ્રદેશની ભૂમિને દેવભૂમિ કહેવામાં આવે છે. આસ્થાના અનેક કેન્દ્રો અહીં છે. કાઠગઢ મહાદેવનું મંદિર હિમાચલ પ્રદેશના કાંગડા જિલ્લાના ઈન્દોરા પેટા વિભાગમાં આવેલું છે. વિશ્વનું આ એકમાત્ર મંદિર છે જ્યાં શિવલિંગ એવા સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે એટલે કે માતા પાર્વતી અને ભગવાન શિવના બે અલગ-અલગ સ્વરૂપ.  ગ્રહો અને નક્ષત્રોના પરિવર્તન પ્રમાણે તેમના બે ભાગો વચ્ચેનો તફાવત વધતો જ જાય છે. ઉનાળામાં આ સ્વરૂપ બે ભાગોમાં વિભાજીત થાય છે અને શિયાળામાં તે ફરીથી સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

શિવ પુરાણની કથા
શિવપુરાણની વિદેશ્વર સંહિતા અનુસાર, પદ્મ કલ્પની શરૂઆતમાં, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે શ્રેષ્ઠતાનો વિવાદ થયો અને તે બંને દૈવી શસ્ત્રો સાથે યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા. આ ભયંકર સ્થિતિ જોઈને શિવ અચાનક ત્યાં પ્રકાશના શાશ્વત સ્તંભના રૂપમાં પ્રગટ થયા, જેના કારણે બંને દેવતાઓના દિવ્ય શસ્ત્રો આપોઆપ શાંત થઈ ગયા.

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને એ સ્તંભની શરૂઆત અને અંતની ઉત્પત્તિ જાણવા માટે ભેગા થયા. વિષ્ણુ શુક્રનું રૂપ ધારણ કરીને પાતાળ  ગયા, પરંતુ તેઓને અંત ન મળ્યો. બ્રહ્મા આકાશમાંથી કેતકીનું ફૂલ લઈને વિષ્ણુ પાસે પહોંચ્યા અને કહ્યું – ‘હું સ્તંભનો છેડો શોધવા આવ્યો છું, જેના પર તે કેતકીનું ફૂલ છે.’

બ્રહ્માનું આ કપટ જોઈને શંકર ત્યાં પ્રગટ થયા અને વિષ્ણુએ તેમના પગ પકડી લીધા. ત્યારે શંકરે કહ્યું કે તમે બંને સરખા છો. અગ્નિનો આ સ્તંભ કાઠગઢ તરીકે ઓળખાયો. ઈશાન સંહિતા અનુસાર, આ શિવલિંગ ફાલ્ગુન મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીની રાત્રે પ્રગટ થયું હતું.

શિવનું તે દિવ્ય લિંગ શિવરાત્રિ પર પ્રગટ થયું હોવાથી, એવું માનવામાં આવે છે કે કાઠગઢ મહાદેવ શિવલિંગના બે ભાગ પણ ચંદ્રના તબક્કાઓ સાથે નજીક અને દૂર આવે છે. શિવરાત્રીનો દિવસ તેમનો મિલન ગણાય છે.

326 વર્ષ પહેલાં જ્યારે વિશ્વવિજેતા સિકંદર પંજાબ પહોંચ્યો ત્યારે તેણે પાંચ હજાર સૈનિકોને મિરથલ નામના ગામમાં પ્રવેશતા પહેલા ખુલ્લા મેદાનમાં આરામ કરવાની સલાહ આપી હતી. આ જગ્યાએ તેણે જોયું કે એક ફકીર શિવલિંગની પૂજામાં વ્યસ્ત છે.

તેણે ફકીરને કહ્યું- ‘તું મારી સાથે ગ્રીસ ચાલ. હું તને દુનિયાની દરેક ઐશ્વર્ય આપીશ.મંદિર બનાવવા માટે જમીન સમતળ કરવામાં આવી અને બાઉન્ડ્રી વોલ બનાવવામાં આવી. આ બાઉન્ડ્રી વોલની બિયાસ બાજુએ અષ્ટકોણ પ્લેટફોર્મ બનાવ્યો. જે હજુ પણ અહીં છે.

રણજિતસિંહે પુનરુત્થાન કર્યું હતું
કહેવાય છે કે જ્યારે મહારાજા રણજીત સિંહે ગાદી સંભાળી ત્યારે તેમણે આખા રાજ્યના ધાર્મિક સ્થળોની મુલાકાત લીધી હતી. જ્યારે તે કાઠગઢ પહોંચ્યા ત્યારે તે એટલા ખુશ હતા કે તેને તરત જ આદિ શિવલિંગ પર બનેલું સુંદર મંદિર મળ્યું અને ત્યાં પૂજા કરીને આગળ વધ્યા. તેમણે મંદિરની પાસે બનાવેલા કૂવાનું પાણી એટલું ગમ્યું કે તે દરેક શુભ કાર્ય માટે અહીંથી પાણી મંગવતા હતા.

અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપ
બે ભાગમાં વહેંચાયેલા આદિ શિવલિંગનો ભેદ ગ્રહો અને નક્ષત્રો પ્રમાણે વધતો-ઘટતો રહે છે અને શિવરાત્રિના દિવસે બંનેનું ‘મિલન’ થાય છે. આ પવિત્ર શિવલિંગ અષ્ટકોણીય અને કાળા-ભૂરા રંગનું છે. શિવના રૂપમાં પૂજવામાં આવતા શિવલિંગની ઊંચાઈ 7-8 ફૂટ છે જ્યારે પાર્વતીના રૂપમાં પૂજાતા ભાગની ઊંચાઈ 5-6 ફૂટ છે.

ભારતનું પ્રિય પૂજા સ્થળ
એવું માનવામાં આવે છે કે ત્રેતાયુગમાં, જ્યારે પણ ભગવાન રામના ભાઈ ભરત તેમની માતા કૈકેય દેશ (કાશ્મીર)ની મુલાકાત લેતા હતા, ત્યારે તેઓ કાઠગઢમાં શિવલિંગની પૂજા કરતા હતા.

દર વર્ષે શિવરાત્રીના તહેવાર પર અહીં ત્રણ દિવસનો વિશાળ મેળો ભરાય છે. શિવ અને શક્તિના અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપ શ્રી સંગમના દર્શનથી માનવ જીવનમાં આવતા તમામ કૌટુંબિક અને માનસિક દુઃખોનો અંત આવે છે.