જો કે આપણા દેશમાં ભગવાન શિવના ઘણા મંદિરો છે, પરંતુ આ બધામાં 12 જ્યોતિર્લિંગનું વિશેષ મહત્વ છે. આ જ્યોતિર્લિંગો દેશના વિવિધ ભાગોમાં મંદિરોના રૂપમાં સ્થાપિત છે. આ બધાની સાથે કોઈને કોઈ વિશેષ માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ જોડાયેલી છે. તહેવારો દરમિયાન અહીં વિશેષ કાર્યક્રમોનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે.

12 જ્યોતિર્લિંગોમાં સોમનાથ પ્રથમ સ્થાને આવે છે. તે ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં વેરાવળ બંદર નજીક આવેલું છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ચંદ્રદેવે પોતે આ શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. ચંદ્રનું એક નામ સોમ પણ છે, તેથી આ જ્યોતિર્લિંગનું નામ સોમનાથ પડ્યું. આ વખતે 1 માર્ચે ભગવાન શિવનો મુખ્ય તહેવાર મહાશિવરાત્રી આવી રહ્યો છે. આ અવસર પર જાણો સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ સાથે જોડાયેલી કથા, મહત્વ અને અન્ય બાબતો.

સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ સાથે જોડાયેલી ખાસ વાતો-
1. આ તીર્થસ્થાન દેશના સૌથી જૂના તીર્થ સ્થાનોમાંથી એક છે અને તેનો ઉલ્લેખ સ્કંદ પુરાણ, શ્રીમદ ભાગવત ગીતા, શિવ પુરાણમ વગેરે જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પણ છે.
2. આ મંદિર ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે- ગર્ભગૃહ, સભામંડપ અને નૃત્યમંડપ. તેનું શિખર 150 ફૂટ ઊંચું છે, જેના પર કલશનું વજન દસ ટન છે.
3. ઈતિહાસકારોના મતે આ મંદિર 17 વખત નષ્ટ થયું હતું અને દરેક વખતે તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.
4. એવું માનવામાં આવે છે કે જે શિવલિંગને મહમૂદ ગઝનીએ 1026માં તોડ્યું હતું, તે જ પૌરાણિક શિવલિંગ હતું. મંદિરમાં શિવલિંગને ફરીથી પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેને 1300 એડીમાં અલાઉદ્દીનની સેના દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. આમ તોડી પાડવાની અને પુનઃસ્થાપનની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી.
5. કહેવાય છે કે આગ્રાના કિલ્લામાં આવેલા દેવદ્વારો સોમનાથ મંદિરના જ છે. મહેમુદ ગઝની લૂંટ કર્યા પછી તેમને પોતાની સાથે લઈ ગયો હતો અને આગ્રાના કિલ્લામાં રાખ્યા હતા.

ચંદ્રને શ્રાપમાંથી મુક્તિ મળી
ધાર્મિક ગ્રંથો અનુસાર, દક્ષ પ્રજાપતિએ તેની 27 પુત્રીઓ સાથે લગ્ન ચંદ્ર સાથે કર્યા હતા, પરંતુ ચંદ્ર તેની પત્નીઓમાંથી માત્ર રોહિણીને પ્રેમ કરતો હતો. આનાથી ક્રોધિત થઈને દક્ષ પ્રજાપતિએ ચંદ્રને નષ્ટ થવાનો શ્રાપ આપ્યો. આ શ્રાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે ચંદ્રે શિવલિંગની સ્થાપના કરી અને તપસ્યા કરવા લાગ્યા. પ્રસન્ન થઈને શિવે તેને શ્રાપમાંથી મુક્ત કર્યો. ત્યારથી આ શિવલિંગ અહીં સ્થાપિત છે.

અલ-બિરુનીએ પણ તેની ખ્યાતિ વર્ણવી છે.
ગુજરાતના વેરાવળ બંદરે આવેલા આ મંદિરનો મહિમા અને કીર્તિ દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલી હતી. આરબ પ્રવાસી અલ-બિરુનીએ તેના પ્રવાસ વર્ણનમાં આનું વર્ણન લખ્યું હતું, જેનાથી પ્રભાવિત થઈને મહમૂદ ગઝનવીએ 1026માં સોમનાથ મંદિર પર હુમલો કર્યો હતો. તેની સંપત્તિ લૂંટી લેવામાં આવી હતી અને તેનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પછી ગુજરાતના રાજા ભીમ અને માલવાના રાજા ભોજે તેનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું. જ્યારે દિલ્હી સલ્તનતે 1297 માં ગુજરાત પર કબજો કર્યો, ત્યારે તેને ફરીથી ખંડિત કરવામાં આવ્યું હતું. સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણ અને વિનાશની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. આ સમયે જે મંદિર ઉભું છે તે ભારતના ગૃહ પ્રધાન, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું અને 1 ડિસેમ્બર 1995 ના રોજ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, શંકર દયાલ શર્મા દ્વારા રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.

મહાશિવરાત્રી શા માટે ઉજવવામાં આવે છે?
મહાશિવરાત્રી એ ભગવાન શિવ સાથે સંબંધિત સૌથી પ્રખ્યાત તહેવાર છે. આ તહેવાર મહા મહીનામાં  કૃષ્ણ ચતુર્દશીના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. શિવપુરાણ અનુસાર, આ તિથિએ ભગવાન શિવે લિંગના રૂપમાં પ્રગટ થઈને વિષ્ણુ અને બ્રહ્માની પરીક્ષા લીધી હતી, જ્યારે કેટલીક જગ્યાએ તેને શિવ-પાર્વતીના વિવાહ સાથે જોડવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ તારીખે ભગવાન શિવ અને પાર્વતીના લગ્ન થયા હતા.

કેવી રીતે પહોંચવું?
હવાઈ ​​માર્ગેઃ સોમનાથથી 63 કિ.મી. ના અંતરે દીવ એરપોર્ટ આવેલું છે. હવાઈ ​​માર્ગે પણ પહોંચી શકાય છે. આ પછી રેલ અથવા બસની મદદથી સોમનાથ પહોંચી શકાય છે.
રેલ્વે દ્વારા: સોમનાથ માટે દેશના લગભગ તમામ મોટા શહેરોમાંથી ટ્રેનો ઉપલબ્ધ છે.
રોડ માર્ગે: સોમનાથ તમામ મોટા શહેરો સાથે રોડ માર્ગે જોડાયેલ છે. સોમનાથમાં ખાનગી વાહનો દ્વારા પણ રોડ માર્ગે સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.