સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આપણે અમુક પોસ્ટ, ટ્વીટ્સ, મેસેજ, ફોટા અને વિડિયો ફોરવર્ડ કરીએ છીએ, એ કન્ફર્મ કર્યા વિના કે તે સાચું છે કે ખોટું, અફવા છે કે વાસ્તવિકતા? અમને નથી લાગતું કે કોઈ ખોટો, ભ્રામક વાયરલ મેસેજ, વીડિયો, ફોટો કે ટ્વીટ શેર કરવાથી તે લાખો લોકો સુધી પહોંચે છે. અલબત્ત, સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ આપણે મનોરંજન તરીકે કરીએ છીએ, પરંતુ જ્યારે માહિતીની આપ-લે થાય છે, ત્યારે આપણી જવાબદારી અનેકગણી વધી જાય છે. એટલા માટે આપણે જાણવું જોઈએ કે વિચાર્યા વિના ખોટા સમાચાર શેર કરવા કેટલા ભારે પડી શકે છે, તમારી સામે કઈ કલમો હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે?
ઘણીવાર તમે જોયું હશે કે યુઝર્સ તેમના એકાઉન્ટના બાયોમાં લખે છે કે ‘રી-ટ્વીટ નોટ એન્ડોર્સમેન્ટ’ પરંતુ આ લખીને શું ટ્વિટર યુઝર્સ તેમની જવાબદારીઓમાંથી છટકી શકે છે, શું આવા યુઝર્સ કોઈ ગુનાહિત જવાબદારીથી બચી શકે છે? કાયદા સંબંધિત વેબસાઈટ હિન્દી લાઈવ લો અનુસાર, તમે આવા કોઈપણ નિવેદનથી બચી શકતા નથી. રીટ્વીટ કરનાર દરેક વ્યક્તિની જવાબદારી છે. કોઈપણ પોસ્ટ, આઈડિયા કે ટ્વીટને શેર કે રીટ્વીટ કરવાથી તે વ્યક્તિનો વ્યુ બની જાય છે. હવે સવાલ એ થાય છે કે શું સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ પણ પોસ્ટ શેર કરવી, રીટ્વીટ કરવી કે ફોરવર્ડ કરવી ગુના હેઠળ આવે છે, શું તમે આમ કરવાથી કાયદાકીય મુશ્કેલીમાં ફસાઈ શકો છો?
કાનૂની જોગવાઈઓ!
ભારતીય કાયદા હેઠળ એવી કોઈ સીધી કલમ નથી કે જે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈપણ ભ્રામક, અફવા ફેલાવતી, ખોટી અથવા ભ્રામક પોસ્ટ શેર કરવા, ફોરવર્ડ કરવા, શેર કરવા માટે વપરાશકર્તાને લાગુ પડે. જો કે, અન્ય જોગવાઈઓ છે, જે IT એક્ટ અને IPC હેઠળ ફોજદારી જવાબદારી નક્કી કરે છે. ઈલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં કોઈપણ વાંધાજનક અને અશ્લીલ સામગ્રી પ્રકાશિત કરવા બદલ આઈટી એક્ટની કલમ 67 હેઠળ કાર્યવાહી અને સજાની જોગવાઈ છે. આ અંતર્ગત કોઈપણ વ્યક્તિની સજાને વધારીને 3 વર્ષ કરી શકાય છે. માત્ર જેલ જ નહીં, દોષિતો પર દંડની પણ જોગવાઈ છે. બીજી વખત કે પછી દોષિત સાબિત થવાના કિસ્સામાં સજા વધારીને પાંચ વર્ષ કરી શકાય છે.
બાળકોને જાતીય કૃત્યમાં સામેલ કરવા બદલ સજા
ઈલેક્ટ્રોનિક રીતે બાળકો સાથે જાતીય કૃત્યનો સમાવેશ કરતી સામગ્રી શેર કરવી, પ્રકાશિત કરવી અથવા ફોરવર્ડ કરવી તે પણ આઈટી એક્ટની કલમ 67A હેઠળ સજા થઈ શકે છે. સજા તરીકે, દોષિતોને પાંચ વર્ષની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે. જો બીજી વખત અથવા ફરીથી દોષિત ઠેરવવામાં આવે તો આ સજાને સાત વર્ષ સુધી વધારી શકાય છે, આ ઉપરાંત દંડ પણ વધારી શકાય છે.
અપમાનજનક સંદેશાઓ મોકલવા
IPCની કલમ 153A, 153B, 292, 295A અને 499 હેઠળ, જો કોઈ વ્યક્તિ સાયબર જગતમાં અન્ય વ્યક્તિ વિરુદ્ધ કોઈ અપમાનજનક અને વાંધાજનક સંદેશ મોકલે છે, તો આ કલમો હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. આવા અપમાનજનક અને વાંધાજનક સંદેશાઓમાં સાંપ્રદાયિક વિસંગતતા પેદા કરવા, અશ્લીલતા ફેલાવવા, ધાર્મિક લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવા અને બદનક્ષી કરવાના આરોપોનો સમાવેશ થાય છે. આ કલમો હેઠળ જુદી જુદી સજા અને દંડની જોગવાઈ છે.
જૂના ચુકાદામાં કોર્ટે શું કહ્યું?
વર્ષ 2018માં મદ્રાસ હાઈકોર્ટે એક નેતા એસવી શેખર વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં કહ્યું છે કે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ પણ મેસેજ શેર કરવો કે ફોરવર્ડ કરવો તેની માન્યતા અને તે વિચારના સમર્થનમાં આવે છે. આ નિર્ણય સંભળાવતા કોર્ટે નેતાની આગોતરા જામીન અરજી ફગાવી દીધી હતી.
નેતા પર સોશિયલ મીડિયા પર મહિલા પત્રકારો વિરુદ્ધ લખેલી અપમાનજનક પોસ્ટ શેર કરવાનો આરોપ હતો. નીચલી કોર્ટના આ નિર્ણય બાદ એસવી શેખરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પેશિયલ પિટિશન દાખલ કરતી વખતે તેમણે કહ્યું કે 1 જૂન, 2018ના રોજ અરજીને ફગાવી દેવામાં આવી હતી. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે શેખર નીચલી કોર્ટમાં હાજર થશે, જ્યાં તે જામીન માટે અરજી કરી શકે છે.
કોર્ટ આધારિત કેસ
સોશિયલ મીડિયા પર કોઈપણ વાંધાજનક અને અપમાનજનક પોસ્ટ પર કોઈ સીધી કાયદાકીય જોગવાઈ નથી, પરંતુ દરેક કેસના સંજોગોના આધારે નિર્ણય લેવાનું કોર્ટનું છે. કોર્ટે અલગ-અલગ કેસમાં આ અંગે ચુકાદો આપ્યો છે. વર્ષ 2017માં, દિલ્હી હાઈકોર્ટે સમાન રીટ્વીટના કેસમાં AAP નેતા રાઘવ ચઢ્ઢાની અરજીને ફગાવી દીધી હતી. જસ્ટિસ સંગીતા ઢીંગરા રિટ્વીટ કરવાથી ફોજદારી જવાબદારી આકર્ષિત થશે.
World / Update : જાપાનના પૂર્વ PM શિન્ઝો આબેની ગોળી મારી હત્યા!
