પ્લેસ ઑફ વર્શિપ એક્ટ 1991 : સર્વોચ્ચ અદાલત મંગળવારે (17-મે-2022) જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ સંકુલમાં વારાણસી જિલ્લા અદાલતના વીડિયોગ્રાફીના સર્વેક્ષણ સામેની અરજી પર સુનાવણી કરશે. આ અરજી જ્ઞાનવાપી મસ્જિદની મેનેજિંગ કમિટી, અંજુમન ઈનાઝાનિયા કમિટી વતી સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી છે. વાસ્તવમાં, મસ્જિદ પ્રબંધન સમિતિ 21 એપ્રિલે જિલ્લા અદાલતના નિર્ણય વિરુદ્ધ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં ગઈ હતી અને કહ્યું હતું કે તે પૂજાના સ્થળો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ, 1991નું ઉલ્લંઘન છે, પરંતુ હાઈકોર્ટે તેને મૂકવાનો ઈન્કાર કરી દીધો છે. તેના પર સ્ટે, જે પછી મસ્જિદ પ્રબંધન સમિતિએ સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો.

કાયદા હેઠળ, 1947 પછી ધાર્મિક સ્થળની ઓળખ બદલી શકાશે નહીં. 100 વર્ષથી જૂની ધાર્મિક ઇમારતને ‘પ્રાચીન’ ગણવામાં આવશે.
જ્ઞાનવાપી વિવાદમાં આવતીકાલનો દિવસ ખૂબ જ મહત્વનો બનવાનો છે. મુસ્લિમ પક્ષ વતી સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો છે અને તેની દલીલો ‘પ્લેસ ઑફ વર્શિપ એક્ટ 1991’ના આધારે રજૂ કરવામાં આવશે. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે મુસ્લિમ પક્ષનો સમગ્ર મામલો આ એક કાયદા પર ટકે છે. આવી સ્થિતિમાં, આ કાયદાની એબીસીડીને સમજવી જરૂરી બની જાય છે, જેનો વર્ષ 1991માં લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો.

1990ના દશક દરમિયાન જ્યારે અયોધ્યામાં રામ મંદિર આંદોલન ઉગ્ર બન્યું ત્યારે કેન્દ્ર સરકારને લાગ્યું કે દેશભરમાં અલગ-અલગ ધાર્મિક સ્થળોને લઈને વિવાદ વધી શકે છે અને તેનાથી સ્થિતિ ઘણી ગંભીર બની જશે. આવી સ્થિતિમાં, નરસિમ્હા રાવ સરકારે.. 11 જુલાઈ, 1991 ના રોજ, પૂજા સ્થળ અધિનિયમ 1991 લાવ્યો. આ અધિનિયમ અનુસાર, તે 15 ઓગસ્ટ, 1947 ના રોજ જે ધાર્મિક સ્થળમાં હતું અને તે જે સમુદાયનું હતું.. ભવિષ્યમાં પણ એ જ રહેશે. અયોધ્યા મામલો તે સમયે હાઈકોર્ટમાં હોવાથી તેને આ કાયદાની બહાર રાખવામાં આવ્યો હતો.

1991માં જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે આ કાયદો લાવ્યો ત્યારે સંસદમાં વિરોધ થયો હતો અને આ મામલો સંસદીય સમિતિને મોકલવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જો કે, આ કાયદો પસાર થયો અને અમલમાં આવ્યો. ત્યારપછી નવેમ્બર 2019માં રામ મંદિર વિવાદ ખતમ થયા બાદ કાશી અને મથુરા સહિત દેશભરમાં લગભગ 100 મંદિરોની જમીન પર દાવો કરવાનો મામલો વધવા લાગ્યો હતો. પરંતુ પ્લેસ ઓફ વર્શીપ એક્ટને કારણે… દાવેદારો… કોર્ટનો રસ્તો પસંદ કરી શક્યા ન હતા, આનાથી વિવાદ વધી ગયો.

હાલમાં જ ભાજપના નેતા અને એડવોકેટ અશ્વિની ઉપાધ્યાયે આ કાયદાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો છે. અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, પ્લેસ ઓફ વર્શીપ એક્ટ હિન્દુ, જૈન, શીખ અને બૌદ્ધોને તેમના બંધારણીય અધિકારોને નકારે છે. વિદેશી આક્રમણકારો દ્વારા નાશ પામેલા તેમના ધાર્મિક અને તીર્થસ્થાનોના પુનઃનિર્માણનો કાનૂની માર્ગ બંધ કરે છે.

આ અરજીમાં કાયદાની કલમ 2, 3 અને 4ને પડકારવામાં આવ્યો છે, જેમાં ખાસ કરીને કાયદાની કલમ 4 ની પેટા કલમ 3 કહે છે કે આ કાયદો તે પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક સ્થળોને લાગુ પડશે નહીં. આ કાયદામાં પ્રાચીન સ્થળોની વ્યાખ્યા પણ આપવામાં આવી છે, જે મુજબ કોઈપણ બાંધકામ જે સો વર્ષ કે તેથી વધુ જૂનું હશે તેને પ્રાચીન ગણવામાં આવશે. આ નિયમ અનુસાર, કેટલાક કાયદા નિષ્ણાતો માને છે કે મથુરા અને કાશીના મંદિરોની બાબતો આ કાયદામાંથી બહાર નીકળી જાય છે.

અરજી અનુસાર, આ કાયદો બંધારણના સમાનતાના અધિકાર, સન્માન સાથે જીવવાના અધિકાર અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારમાં દખલ કરે છે, તેથી તેને રોકવો જોઈએ. અશ્વિની ઉપાધ્યાયની દલીલ છે કે જો પ્લેસિસ ઓફ વર્શીપ એક્ટ 1991માં પ્રાચીન સ્થળોની વ્યાખ્યા સુપ્રીમ કોર્ટમાં સાબિત થઈ જાય તો કાશી અને મથુરા આ કાયદાના દાયરાની બહાર થઈ શકે છે.એવી જગ્યાઓ છે કે જેના પર તથ્યો રાખવામાં આવે છે કે તેઓ હતા. ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન તૂટી ગયા હતા અને હવે તેઓ મૂળ સ્વરૂપમાં પાછા ફરવા જોઈએ.

આમાં 1645માં અમદાવાદના ચિંતામણી પાર્શ્વનાથ જૈન મંદિરની હકીકત સામે આવે છે કે ઔરંગઝેબે આ મંદિરને તોડીને મસ્જિદ બનાવી હતી. આ પછી 1655માં તેલંગાણાના બોધનમાં એક મંદિરના વિનાશની માહિતી છે. એ જ રીતે, 17મી સદીની શરૂઆતમાં, મહારાષ્ટ્રના સતારામાં ખંડોવા મંદિરને તોડીને મસ્જિદ બનાવવાના પુરાવા છે. 1665માં ફરી એકવાર ઔરંગઝેબના શાસન દરમિયાન સોમનાથ મંદિર પર હુમલાની વાત સામે આવી હતી. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે ઔરંગઝેબે 1669માં કાશીમાં વિશ્વેશ્વર મંદિર, જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ ઉપરાંત બિંદુમાધવ મંદિરને તોડીને આલમગીર મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું હતું. ઈતિહાસકારોના મતે આ યાદી ઘણી લાંબી છે. આમાં હરિયાણાથી કર્ણાટક અને બંગાળથી લઈને રાજસ્થાન સુધી મંદિર તૂટવાના પુરાવા છે.