એક રિસર્ચમાં એ વાતની પુષ્ટિ થઈ છે કે બિહારના ઘણા જિલ્લાના પાણીમાં યુરેનિયમ છે. ખતરનાક સ્તરે આ કિરણોત્સર્ગી પદાર્થની હાજરી એ કોઈ ગંભીર જોખમની નિશાની નથી!

બિહારમાં ગંગા નદીના કિનારે આવેલા જિલ્લાઓમાં ખાસ કરીને બક્સરથી ભાગલપુર સુધીના ભૂગર્ભજળમાં આયર્ન, ફ્લોરાઈડ અને આર્સેનિકના ધોરણ કરતાં વધારે છે. અનેક વિસ્તારના લોકો પણ તેની ખરાબ અસરનો સામનો કરી રહ્યા છે. સરકાર દરેક ઘરમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી પહોંચાડવા માટે પણ પગલાં લઈ રહી છે.

પરંતુ, બિહારની રાજધાની પટનામાં ફુલવારીશરીફ સ્થિત મહાવીર કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, યુનાઇટેડ કિંગડમની યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર (યુકે), બ્રિટિશ જિયોલોજિકલ સોસાયટી અને આઇઆઇટી ખડગપુર અને રૂરકી અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મહાવીર કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા સંયુક્ત રીતે દોઢ વર્ષ સુધી કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં જળવિજ્ઞાન, ઉત્તરાખંડ રાજ્ય.ના ભૂગર્ભ જળમાં યુરેનિયમની હાજરી મળી આવી છે. લગભગ દસ જિલ્લામાં તેનું પ્રમાણ ધોરણ કરતા વધુ જોવા મળ્યું છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનના ધોરણો અનુસાર, પાણીમાં તેની માત્રા 30 માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ લિટર (એમપીએલ) થી વધુ ન હોવી જોઈએ, પરંતુ રાજ્યના આ જિલ્લાઓમાં, પાણીમાં યુરેનિયમનું પ્રમાણ 50 એમપીએલ કરતાં વધુ હોવાનું જણાયું હતું. સુપૌલ જિલ્લાના નમૂનામાં 80 એમપીએલ સુધી યુરેનિયમ મળી આવ્યું હતું.

બિહાર રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ પરિષદના અધ્યક્ષ અને મહાવીર કેન્સર ઈન્સ્ટિટ્યૂટના સંશોધન વિભાગના વડા ડૉ.અશોક કુમાર ઘોષના જણાવ્યા અનુસાર, બિહારના ભૂગર્ભ જળમાં માત્ર આર્સેનિકની માત્રા જ શોધી કાઢવામાં આવી રહી હતી, પરંતુ તે પછી નક્કી કરવામાં આવ્યું કે કેટલાક અન્ય ખનિજોનો સમાવેશ થાય છે. પણ શોધાયેલ. લાદવામાં આવશે. આ વિચાર સાથે, 2018 માં સંયુક્ત સંશોધન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ કામ હવે ચાલુ છે. એ નોંધવું જોઇએ કે ભારતનું કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને બ્રિટનની નેચરલ એન્વાયરમેન્ટ રિસર્ચ કાઉન્સિલ સંશોધન ખર્ચના 50-50 ટકા ભોગવે છે.

બિહાર રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ પરિષદના અધ્યક્ષ ડૉ.અશોક કુમાર ઘોષ, મહાવીર કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટના અરુણ કુમાર અને યુનિવર્સિટી ઑફ માન્ચેસ્ટરના ડેવિડ પોલિયા અને લૌરા એ. સંશોધનમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી છે. આ સંબંધમાં, હેન્ડપંપ (ચપનાલ) સહિતના વિવિધ સ્ત્રોતો દ્વારા રાજ્યના તમામ 38 જિલ્લાઓમાં 273 સ્થળોએથી 46 હજારથી વધુ ભૂગર્ભજળના નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. સંશોધન દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે રાજ્યના સુપૌલ, પટના, સિવાન, ગોપાલગંજ, સારણ (છપરા), નવાદા અને નાલંદા જિલ્લાના પાણીમાં યુરેનિયમની માત્રા સામાન્ય કરતાં ઘણી વધારે છે. આ સિવાય ગયા, જહાનાબાદ અને ઔરંગાબાદમાંથી લેવામાં આવેલા સેમ્પલમાં પણ યુરેનિયમ મળી આવ્યું હતું.

જ્યાં આર્સેનિક ઓછું હોય છે ત્યાં યુરેનિયમ વધુ હોય છે
સંશોધન દરમિયાન એક રસપ્રદ તથ્ય સામે આવ્યું છે કે જ્યાં પાણીમાં યુરેનિયમની માત્રા વધુ હતી ત્યાં આર્સેનિક કાં તો જોવા મળ્યું નથી અથવા ઓછું જોવા મળ્યું છે. તેનાથી વિપરિત, જે નમૂનામાં આર્સેનિક વધુ પ્રમાણમાં મળી આવ્યું હતું તેમાં યુરેનિયમ મળ્યું ન હતું. નાલંદા, નવાદા, સારણ, સિવાન અને ગોપાલગંજ જિલ્લાના પાણીમાં આર્સેનિક ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી. આ જિલ્લાઓના નમૂનાઓમાં પ્રમાણભૂત કરતાં વધુ યુરેનિયમ મળી આવ્યું છે. ડૉ. અશોક ઘોષ કહે છે, “સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડે પણ તાજેતરમાં બિહારના ભૂગર્ભજળમાં યુરેનિયમની હાજરીની પુષ્ટિ કરી છે. હવે એ સંશોધનનો વિષય છે કે ભૂગર્ભજળમાં યુરેનિયમ ક્યાંથી આવી રહ્યું છે. અગાઉ આજદિન સુધી રાજ્યના ભૂગર્ભ જળમાં યુરેનિયમ જોવા મળ્યું ન હતું. આપણે એ શોધવાનું છે કે તે જિયોજેનિક છે કે એન્થ્રોપોજેનિક. જ્યાં યુરેનિયમ મળે છે ત્યાં તેની ખાણ હોવાની કોઈ શક્યતા નથી કે કેમ તે જાણવાનો પણ પ્રયાસ કરવામાં આવશે. તેનું પ્રમાણ ગંગા અને સોન નદીઓના કિનારે ખાસ કરીને ગંગાના દક્ષિણ ભાગમાં વધુ જોવા મળ્યું છે. તે જ સમયે, ઉત્તરીય ભાગમાં આર્સેનિકનું પ્રમાણ વધુ છે. નોંધનીય છે કે અવિભાજિત બિહારના સિંહભૂમ જિલ્લાના જાદુગોડામાં યુરેનિયમ મળી આવ્યું હતું. વિભાજન બાદ આ વિસ્તાર ઝારખંડમાં ગયો છે.

યુરેનિયમના કારણે કેન્સર થાય છે?
વોટર પ્યુરીફાયરની વિશાળ શ્રેણી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, યુરેનિયમને ઘરોમાં સામાન્ય રીતે સ્થાપિત પ્યુરીફાયરથી સાફ કરી શકાતું નથી. એ પણ જરૂરી નથી કે પ્યુરિફાયર તમામ મિનરલ્સને સાફ કરે. તેથી, પાણી પીવામાં ખૂબ કાળજી રાખવી જરૂરી છે. ડૉ. નિખિલ ચૌધરી, સિનિયર યુરોલોજિસ્ટ, ઈન્દિરા ગાંધી ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સિસ કહે છે, “યુરેનિયમ કિડનીને સૌથી વધુ અસર કરે છે. પાણીમાં યુરેનિયમની હાજરી ખૂબ જ ચિંતાજનક છે. આ પરિણામ એ પૂર્વધારણાને મજબૂત કરવા માટે બંધાયેલ છે કે કિડનીની નિષ્ફળતાના 30 ટકા કેસો જેમાં કારણ જાણી શકાયું નથી, તે યુરેનિયમને કારણે છે. જ્યારે ઓન્કોલોજિસ્ટ ડૉ. ના. ઝાના મતે, લીવરને નુકસાન પહોંચાડવાની સાથે, યુરેનિયમ પણ પિત્તાશયની સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે. હાલના સમયમાં ગંગા અને સોન નદીના કિનારે આવેલા વિસ્તારોમાં જે રીતે કેન્સર અને પિત્તાશયના કેસ વધ્યા છે, તેનું કારણ યુરેનિયમ હોઈ શકે છે. ભૂગોળશાસ્ત્રી કંચન સિન્હા કહે છે કે, “પૃથ્વીની રચનાને કારણે, શક્ય છે કે ઝારખંડના તે વિસ્તારોમાં જ્યાં યુરેનિયમ છે, તે સમય જતાં બિહારના ભૂગર્ભ જળમાં સામેલ થઈ ગયું હશે. ખેર, આ સંશોધનનો વિષય છે.

ફૂડ ચેઇનમાં આર્સેનિક
2003 માં, રાજ્યના ભોજપુર જિલ્લામાં પાણીમાં આર્સેનિકની હાજરી પ્રથમ વખત મળી આવી હતી. આ પછી, 2007 માં કરવામાં આવેલા મોટા પાયે અભ્યાસમાં, પટના, ખાગરિયા, મુંગેર, બક્સર, ભાગલપુર, કટિહાર, સારણ, વૈશાલી, સમસ્તીપુર, ભોજપુર અને બેગુસરાય સહિત 11 જિલ્લાઓમાં ભૂગર્ભજળમાં આર્સેનિક મળી આવ્યું હતું. આજે રાજ્યના 22 જિલ્લાઓમાં પાણીમાં આર્સેનિક જોવા મળે છે અને 90 લાખથી વધુ લોકો તેનાથી પ્રભાવિત છે. નાલંદા અને નવાદા એવા બે જિલ્લા છે, જ્યાં ક્યારેય આર્સેનિક મળ્યું નથી, ત્યાં યુરેનિયમ મળી આવ્યું છે. આ બંને જિલ્લા ગંગાના કિનારે પણ નથી.

અન્ય એક સંશોધનમાં ખુલાસો

આર્સેનિક માત્ર બિહારમાં પીવાના પાણીમાં જ નથી, પરંતુ તે ખાદ્ય શૃંખલામાં ખાસ કરીને ચોખા, ઘઉં અને બટાકામાં પણ હાજર છે. રાંધેલા ચોખામાં પણ કાચા ચોખા કરતાં આર્સેનિકનું પ્રમાણ વધુ હોવાનું જણાયું હતું. તેથી પીવાના પાણીની ગુણવત્તાની સાથે સાથે સિંચાઈના પાણીની ગુણવત્તા પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.