ભારતના પ્રથમ ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ બિપિન રાવતના હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનામાં મૃત્યુથી સમગ્ર દેશ આઘાતમાં છે. દેશના સૌથી અદ્યતન અને સલામત હેલિકોપ્ટરની દુર્ઘટનાએ નિષ્ણાતોને પણ આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા છે. માનવું મુશ્કેલ છે કે, આ હેલિકોપ્ટરમાં કોઈ ખામી હોઈ શકે છે. ત્યારે આ અકસ્માતમાં હવામાનની ભૂમિકા એક મોટો પ્રશ્ન છે. એરક્રાફ્ટ કે ફ્લાઇટને નષ્ટ કરવામાં હવામાન અને કુદરતી વીજળી કેટલી ભૂમિકા ભજવી શકે છે તે પણ એક પ્રશ્ન છે. ચાલો જાણીએ કે પ્લેન કે હેલિકોપ્ટર પર વીજળી પડવાની શું અસર થાય છે.?
હવામાનમાં વરસાદ અને ધુમ્મસ એ એરક્રાફ્ટ માટે મુશ્કેલીકારક પરિબળો માનવામાં આવે છે. પરંતુ સત્ય એ છે કે બંને સાથે કામ કરવું આજના વિમાન માટે મુશ્કેલ કામ નથી. વિમાનો સાથે વીજળી ઘણીવાર અથડાય છે, પરંતુ તે પછી પણ હવાઈ દુર્ઘટના ઓછી થઇ રહી છે.
અંદાજો દર્શાવે છે કે સરેરાશ, દરેક અમેરિકન કોમર્શિયલ એરક્રાફ્ટ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા એક વખત વીજળીની ઘટનાનો ભોગ બનવો પડે છે. વાસ્તવમાં, જ્યારે એરક્રાફ્ટ અત્યંત ચાર્જ થયેલા વાદળોના વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે તે ક્યારેક વીજળીનું કારણ બને છે. આવા પ્રસંગો પર વીજળીના ચમકારા વિમાનમાંથી જ શરૂ થાય છે અને વિરુદ્ધ દિશામાં જાય છે.
જ્યારે પણ વીજળી એરક્રાફ્ટ પર ત્રાટકે છે અથવા ટકરાય છે ત્યારે તે પ્લેનની પાંખ, તેની આગળની ટોચ અથવા તેના એન્ટેના જેવી તીક્ષ્ણ ધાર સાથે અથડાય છે. ત્યારબાદ પાવર વાયર દ્વારા એરક્રાફ્ટના પાછળના ભાગમાં સ્થિત પૂંછડી સુધી જાય છે. આમ, એરક્રાફ્ટમાં બાહ્ય આવરણ હોય છે જે મુસાફરો સહિત સમગ્ર વિમાનને સુરક્ષિત કરે છે.
વીજ અથડામણ ઉડતા સાધનો સહિત એરક્રાફ્ટની ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. પરંતુ ત્યારે પાયલોટ તાલીમ કામમાં આવે છે, તેઓ તમામ આધુનિક સુવિધાઓ વિના પણ વિમાન ઉડાડવા માટે સક્ષમ છે. ત્યારે આજના વિમાનોને પણ વીજળી સામે રક્ષણની સુવિધા આપવામાં આવી છે.
આજના એરક્રાફ્ટમાં ઘણા ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો અને ઈંધણની ટાંકીઓ એવી રીતે બનાવવામાં આવી છે કે ચાર્જ થયેલ વીજળીનો પ્રવાહ ઉત્પન્ન ન થાય અને આવું થાય તે પહેલાં તેઓને બે અલગ-અલગ કંડક્ટર દ્વારા અલગ કરવામાં આવે છે. કોમર્શિયલ એરક્રાફ્ટમાં સ્ટેટિક ડિસ્ચાર્જ લાઇટ્સ ફીટ કરવામાં આવે છે જે ચાર્જ એકત્રિત કરે છે અને તેને હવામાં છોડી દે છે.
મજાની વાત એ છે કે, વિમાનમાં સવાર મુસાફરો વીજળીના ચમકારા અને વાદળોની ગર્જના પણ સાંભળી શકે છે જ્યારે વીજળી પ્લેન પર પડે છે અથવા અથડાય છે. પરંતુ આ પછી પણ એરક્રાફ્ટને નુકસાન થવાની કોઈ સ્થિતિ નથી કારણ કે તેના માટે બનાવવામાં આવેલી સેફ્ટી સિસ્ટમ કામ કરી રહી છે.
એરક્રાફ્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ખાસ કાળજી લેવામાં આવે છે કે, બાહ્ય શેલ જે મોટે ભાગે એલ્યુમિનિયમનું વાહક હોય છે તે સંપૂર્ણપણે સંવહન માર્ગ બની શકે છે. જો ફાઇબર જેવી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો, આમ વીજળી અથવા ચાર્જનું વહન સુનિશ્ચિત થાય છે.ધ્યાન એ પણ રાખવામાં આવે છે કે, કવરમાં રહેતી વખતે આ ઇલેક્ટ્રિક પ્રવાહ કોઈપણ રીતે એરક્રાફ્ટની અંદર ન આવવો જોઈએ.
