New Delhi News: દેશના ચૂંટણી પંચ(Election Commission)ના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હાલ સવાલોના ઘેરામાં છે. તેમની સામે અરજીઓ દાખલ થઈ છે અને દેશભરમાં પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યાં છે. પણ પંચ પર સવાલ ઊઠ્યા હોય તેવું પહેલીવાર નથી. આવો, જાણીએ પંચના 75 વર્ષની સફર.

Election Commissionના 75 વર્ષ

ફેબ્રુઆરી 2025માં નિમણૂક સમિતિએ જ્ઞાનેશ કુમાર (Gyanesh Kumar)ને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે પસંદ કર્યા હતા. તે સમયે રાહુલ ગાંધીએ અસંમતિ નોંધાવી હતી.

SIRને રાહુલે “વોટ ચોરી” ગણાવી હતી. 23 સપ્ટેમ્બર 2026ના ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના અહેવાલ પછી સુપ્રીમ કોર્ટમાં બે અરજીઓ દાખલ થઈ. 5 ઑક્ટોબરે કોર્ટે તેમને સસ્પેન્ડ કરવાનો ઇનકાર કર્યો, પણ પંચ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બંને કમિશનરોને નોટિસ પાઠવી.

સુકુમાર સેને 68 તબક્કામાં પૂરી કરી પહેલી ચૂંટણી

25 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ, બંધારણ લાગુ થવાના એક દિવસ પહેલાં, કાયમી ચૂંટણી પંચની રચના થઈ. નેહરુની ભલામણ પર સુકુમાર સેન પહેલા CEC બન્યા. સામે 17 કરોડથી વધુ મતદારો હતા, જેમાંથી 85 ટકા નિરક્ષર હતા. સેને ઘરે-ઘરે જઈને વોટર લિસ્ટ બનાવ્યું અને 20 લાખથી વધુ સ્ટીલના બેલેટ બોક્સ તૈયાર કરાવ્યા. ઓક્ટોબર 1951થી ફેબ્રુઆરી 1952 વચ્ચે 68 તબક્કામાં ચૂંટણી પૂરી થઈ.

ઇમરજન્સી અને 1977ની ચૂંટણી

1971ની રાયબરેલી ચૂંટણી સામે રાજ નારાયણે કેસ કર્યો હતો. 12 જૂન 1975ના રોજ ઇન્દિરા ગાંધી કેસ હાર્યાં અને 13 દિવસ પછી ઇમરજન્સી લાગુ થઈ. તે સમયે પીએમઓના સચિવ પી.એન. હસ્કરે સેન વર્માની મદદનો હવાલો આપી ટી. સ્વામિનાથનને CEC બનાવવાની વાત કરી હતી. માર્ચ 1977માં સ્વામિનાથને જ ચૂંટણી કરાવી અને મોરારજી દેસાઈ દેશના પહેલા બિન-કોંગ્રેસી વડાપ્રધાન બન્યા.

ટી.એન. શેષનનો યુગ

1989માં બે વધારાના કમિશનરો નીમાયા હતા. ચિહ્ન વિવાદથી નારાજ દેવીલાલની ધમકી પછી 1990માં તેમને હટાવાયા. પછી આવ્યા શેષન(T.N. Seshan). તેમણે આચારસંહિતા કડકાઈથી લાગુ કરી, 1993માં 1,488 ઉમેદવારોને અયોગ્ય ઠેરવ્યા અને વોટર આઈડી કાર્ડની ભલામણ કરી. પંજાબમાં મતદાનના 36 કલાક પહેલાં તેમણે ચૂંટણી રદ કરી હતી. 1 ઑક્ટોબર 1993ના રોજ પંચ 3-સભ્યોનું બનાવાયું, જેને શેષનને નિયંત્રિત કરવાનું પગલું મનાય છે.

EVMની એન્ટ્રી

19 મે 1982ના રોજ કેરળની પરાવૂર બેઠક પર પહેલીવાર ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન વપરાયું. ડિસેમ્બર 1988માં રાજીવ ગાંધી સરકારે કલમ 61A જોડી તેને કાનૂની મંજૂરી આપી. 2004માં બધી 543 બેઠકો પર EVMથી મતદાન થયું અને 2019માં બધે VVPAT જોડાયું.

ગુજરાત તોફાનો પછી મોદી અને લિંગદોહ આમને-સામને

ગુજરાત તોફાનો પછી મોદીએ વહેલી ચૂંટણી માગી, પણ CEC લિંગદોહે પરિસ્થિતિ યોગ્ય ન હોવાનું કહ્યું. મોદીએ પંચના નિર્ણયને “ફતવો” ગણાવ્યો. મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યો અને 28 ઑક્ટોબર 2002ના રોજ કોર્ટે સમયસર ચૂંટણીને જરૂરી ગણાવી. ડિસેમ્બર 2002માં ચૂંટણી યોજાઈ.

નિમણૂકના નિયમો પર વિવાદ

માર્ચ 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટે(Supreme Court) નિમણૂક સમિતિમાં ચીફ જસ્ટિસને રાખવા કહ્યું હતું. પણ ડિસેમ્બર 2023ના કાયદામાં તેમની જગ્યાએ કેબિનેટ મંત્રી મૂકવામાં આવ્યા. સેનથી જ્ઞાનેશ કુમાર સુધી, ચૂંટણી પંચ ક્યારેક વિશ્વાસનું તો ક્યારેક વિવાદનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. સવાલ એ જ છે: લોકશાહીનો અમ્પાયર કેટલો સ્વતંત્ર છે? જવાબ હવે સુપ્રીમ કોર્ટ અને મતદારો પાસે છે.

આ પણ વાંચો: Rahul Gandhi: ‘જ્ઞાનેશ કુમારને સરકાર બચાવી રહી છે’, સુપ્રીમ કોર્ટ માર્ચ પહેલા મોટું નિવેદન

આ પણ વાંચો: વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે CEC જ્ઞાનેશ કુમારના પ્રવાસ સ્થગિત, બંને ચૂંટણી કમિશનરોની સુરક્ષા પણ કડક

આ પણ વાંચો: જ્ઞાનેશ કુમારના બચાવમાં આવ્યા 124 પૂર્વ IAS-IFS અધિકારીઓ, કહ્યું- વોટ ચોરીના આરોપો સાબિત કરો