Mata ni Pachedi GI Tag Ahmedabad: ગુજરાતના હેરિટેજ સિટી અમદાવાદના નામે વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ નોંધાઈ છે. શહેરની 400 વર્ષ જૂની પ્રાચીન હસ્તકળા ‘માતાની પછેડી’ ને સત્તાવાર રીતે GI ટેગ (Geographical Indication) એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. આ સન્માન માત્ર એક લેબલ નથી, પરંતુ સદીઓથી પોતાની ભક્તિને કાપડ પર કંડારતા દેવીપૂજક કારીગરોની મહેનતને મળેલી વૈશ્વિક ઓળખ છે.

‘Mata ni Pachedi’નો ઇતિહાસ અતૂટ આસ્થા અને સામાજિક સંઘર્ષ

‘માતાની પછેડી’નો ઇતિહાસ અતૂટ આસ્થા અને સામાજિક સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલો છે. 400 વર્ષ પહેલા જ્યારે સામાજિક ભેદભાવને કારણે દેવીપૂજક સમુદાયને પથ્થરના મંદિરોમાં પ્રવેશવાની મનાઈ હતી, ત્યારે તેમણે પોતાની ભક્તિ પ્રગટ કરવા માટે એક અનોખો માર્ગ શોધ્યો. તેમણે સાદા સુતરાઉ કાપડ પર માતાજીના ચિત્રો દોરીને તેને “હરતા-ફરતા મંદિર”માં ફેરવી દીધું. આ પવિત્ર કાપડને કોઈ પણ વૃક્ષ નીચે કે ખુલ્લા મેદાનમાં લગાવીને તેઓ પોતાની આદ્યશક્તિની આરાધના કરતા.

કુદરતી રંગો અને જટિલ કળાનો સંગમ

આ પરંપરાગત કળામાં વપરાતી દરેક સામગ્રી સંપૂર્ણપણે કુદરતી હોય છે, જેમાં રંગો તૈયાર કરવાનું એક આગવું રહસ્ય છુપાયેલું છે. લોખંડના કાટ અને ગોળના મિશ્રણમાંથી ઘાટો કાળો રંગ તથા ફટકડી અને મજીઠના મૂળનો ઉપયોગ કરીને સુંદર લાલ રંગ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ કળાની વિશિષ્ટ ચિત્રશૈલી મુજબ, કાપડની મધ્યમાં આદ્યશક્તિ બિરાજમાન હોય છે અને તેમની આસપાસ બકરા પર સવાર મેલડી માતા તથા ૫૦૦૦ વર્ષ જૂના દરિયાઈ ઇતિહાસના પ્રતીક સમાન વહાણ પર સવાર સિકોતરી માતાના દ્રશ્યો આબેહૂબ કંડારવામાં આવે છે. વધુમાં, જ્યારે આ કળાને મોટા ચોરસ આકારમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ‘માતાનો ચંદરવો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ચોક્કસ, આ કળામાં વપરાતી દરેક સામગ્રી સંપૂર્ણપણે કુદરતી હોય છે, જેમાં રંગો તૈયાર કરવાનું એક આગવું રહસ્ય છુપાયેલું છે. લોખંડના કાટ અને ગોળના મિશ્રણમાંથી ઘાટો કાળો રંગ તથા ફટકડી અને મજીઠના મૂળનો ઉપયોગ કરીને સુંદર લાલ રંગ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ કળાની વિશિષ્ટ ચિત્રશૈલી મુજબ, કાપડની મધ્યમાં આદ્યશક્તિ બિરાજમાન હોય છે અને તેમની આસપાસ બકરા પર સવાર મેલડી માતા તથા ૫૦૦૦ વર્ષ જૂના દરિયાઈ ઇતિહાસના પ્રતીક સમાન વહાણ પર સવાર સિકોતરી માતાના દ્રશ્યો આબેહૂબ કંડારવામાં આવે છે. વધુમાં, જ્યારે આ કળાને મોટા ચોરસ આકારમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ‘માતાનો ચંદરવો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

વિયેનાથી ઓસ્ટ્રિયા સુધી વૈશ્વિક ડંકો

આ કળાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે “ટેમ્પલ હેંગિંગ્સ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.વર્ષ 1890માં અમદાવાદમાં બનેલો એક ‘ચંદરવો’ આજે યુરોપના વિયેના મ્યુઝિયમમાં સંગ્રહિત છે.જંબુસરની 19મી સદીની એક પછેડી નેશનલ ગેલેરી ઓફ ઓસ્ટ્રિયામાં ગૌરવપૂર્વક સ્થાન પામી છે.

GI ટેગથી શું બદલાશે?

ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (GUJCOST) ના પ્રયાસોથી મળેલો આ GI ટેગ હવે આ કળાની નકલ થતી અટકાવશે. આનાથી અમદાવાદના આશરે 70 થી 80 કારીગર પરિવારોને આર્થિક રક્ષણ મળશે અને વિશ્વના આર્ટ માર્કેટમાં આ પવિત્ર કાપડ એક મૂલ્યવાન સંપત્તિ તરીકે સુરક્ષિત રહેશે. આ સન્માન એ કલાકારો, ભુવાઓ અને જગરિયાઓને સાચી અંજલિ છે, જેમણે સમાજની દીવાલો વચ્ચે પણ પોતાની ભક્તિને કાપડના ધાગાએ જીવંત રાખી.

આ પણ વાંચો: અમદાવાદની પોળોનો બદલાશે નજારો! AMC રૂ. 37 કરોડના ખર્ચે હેરિટેજ વૉકને આપશે નવું રૂપ

આ પણ વાંચો: હેરિટેજ સિટીના દરવાજા સમાન સુભાષ બ્રિજમાં તિરાડો દેખાઈ

આ પણ વાંચો: વર્લ્ડ હેરિટેજ ડે’ પર જાણો ગુજરાતના અદ્ભુત વારસા સ્થળો વિશે, જે યુનેસ્કોની યાદીમાં સામેલ છે