New Delhi News : મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર (Gyanesh Kumar)ને પદ પરથી દૂર રાખવાની માંગ કરતી અરજીના મામલે ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court)માં પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો છે. ભારતીય ચૂંટણી પંચે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો અધિનિયમ, 2023ની કલમ 18 (CEC Act 2023)નો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરી છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કામ કરતા અટકાવવાનો આદેશ ચૂંટણી પંચની કાયદાકીય કાર્યપ્રણાલીને અસર કરી શકે છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, મતદાર યાદીઓના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (Special Intensive Revision – SIR) સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો સર્વાનુમતે લેવામાં આવ્યા હતા.
CEC Act 2023ની કલમ 18 શું કહે છે?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમની કલમ 18 ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India)ની આંતરિક કામગીરી અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે. આ જોગવાઈ હેઠળ પંચ પોતાની કામગીરીની પ્રક્રિયા નક્કી કરી શકે છે અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે જવાબદારીઓની વહેંચણી કરી શકે છે.
કલમ 18(1) મુજબ, ચૂંટણી પંચ સર્વાનુમતે પોતાની કાર્યપ્રણાલી અને સભ્યો વચ્ચે કામની વહેંચણી સંબંધિત નિયમો નક્કી કરી શકે છે. જ્યારે કલમ 18(2)માં શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી નિર્ણય લેવાની જોગવાઈ છે. જોકે, સભ્યો વચ્ચે મતભેદ થાય તો બહુમતીના અભિપ્રાયના આધારે નિર્ણય લઈ શકાય છે.
આનો અર્થ એ છે કે ત્રણ સભ્યોના ચૂંટણી પંચમાં બે સભ્યોનો અભિપ્રાય બહુમતી ગણાઈ શકે છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પંચના અધ્યક્ષ છે, પરંતુ માત્ર આ પદના આધારે દરેક નિર્ણય પર તેમને એકલા અંતિમ સત્તા અથવા વીટો પાવર મળતો નથી.
SIRના નિર્ણયોને લઈને કેમ ઊભો થયો વિવાદ?
મતદાર યાદીઓની સમીક્ષા માટે હાથ ધરવામાં આવેલી SIR પ્રક્રિયાને (Special Intensive Revision) લઈને ચૂંટણી પંચની નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ પર સવાલો ઊઠ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો અંગે વાંધા નોંધાવ્યા હોવાની ચર્ચા થઈ હતી.
આ મામલે મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો સામૂહિક રીતે અને કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ લેવામાં આવ્યા હતા કે નહીં. જો કોઈ સભ્યએ વાંધો નોંધાવ્યો હોય, તો તે વાંધો અંતિમ નિર્ણય અંગેના મતભેદને દર્શાવે છે કે માત્ર આંતરિક ચર્ચાનો ભાગ હતો, તે નક્કી કરવું જરૂરી બને છે.
આ જ મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court)માં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં પણ મહત્ત્વનો બન્યો છે. અરજીમાં ચૂંટણી પંચની સામૂહિક સત્તાઓનો ઉપયોગ માત્ર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર દ્વારા થઈ શકે કે નહીં, તે અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું દલીલ કરી?
ચૂંટણી પંચે પોતાના પ્રતિ-સોગંદનામામાં એકપક્ષીય નિર્ણય લેવાના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. પંચે જણાવ્યું હતું કે 24 જૂન, 2025, 27 ઓક્ટોબર, 2025 અને 14 મે, 2026ના રોજ જારી કરવામાં આવેલા SIR સંબંધિત ત્રણેય આદેશો સર્વાનુમતે પસાર કરવામાં આવ્યા હતા.
પંચના જણાવ્યા અનુસાર, નિર્ણયો લેતી વખતે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય બે કમિશનરો વચ્ચે ફાઇલો તથા સંબંધિત દસ્તાવેજોની આપ-લે કરવામાં આવી હતી. મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હતી અને નિર્ણયો સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં નોંધાયા બાદ ચૂંટણી પંચના સચિવાલય દ્વારા તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો હતો.
ચૂંટણી પંચે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે ચર્ચા દરમિયાન કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ, સૂચનો અથવા પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નોને અંતિમ નિર્ણય ગણી શકાય નહીં. પંચના મતે, માત્ર આંતરિક ચર્ચાના આધારે એવું સાબિત થતું નથી કે અંતિમ આદેશો સર્વસંમતિ વિના લેવામાં આવ્યા હતા.
જ્ઞાનેશ કુમારને કલમ 18થી કેવી રીતે મળી શકે રાહત?
આ કાનૂની વિવાદમાં કલમ 18 મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર (Gyanesh Kumar)ના પક્ષ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ચૂંટણી પંચની દલીલ મુજબ, જો સંબંધિત SIR આદેશો કાયદાકીય પ્રક્રિયા અનુસાર અને સર્વસંમતિથી પસાર થયા હોય, તો એકપક્ષીય નિર્ણય લેવાના આરોપોનું સમર્થન કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
જોકે, કલમ 18નો ઉલ્લેખ થયો હોવાનો અર્થ એ નથી કે જ્ઞાનેશ કુમારને આપમેળે રાહત મળી જશે. સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ રહેશે કે સંબંધિત નિર્ણયો કેવી રીતે લેવામાં આવ્યા હતા, કમિશનરો વચ્ચે ખરેખર મતભેદ હતો કે નહીં અને કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન થયું હતું કે નહીં.
જો કોર્ટ ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India)ની દલીલો સ્વીકારે અને અરજીમાં રજૂ કરાયેલા પુરાવા પૂરતા ન માને, તો જ્ઞાનેશ કુમાર (Gyanesh Kumar)ને રાહત મળી શકે છે. બીજી તરફ, નિર્ણય પ્રક્રિયામાં કાયદાકીય ખામી હોવાનું જણાય તો કોર્ટ તેના આધારે યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે. અંતિમ નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ પર આધારિત રહેશે.
