નીતિ આયોગના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે બિહારની જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં એક લાખની વસ્તીમાં માત્ર છ પથારી છે, જે દેશમાં સૌથી ઓછી છે. નીતિશ કુમારે આયોગના આ રિપોર્ટ પર તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે.

નીતિ આયોગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ‘Best Practices in the Performance of District Hospitals’ અભ્યાસ બાદ 28 સપ્ટેમ્બરના રોજ પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલમાં બિહાર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં ઘણા પરિમાણો પર પછાત છે. સરકારી જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં પથારીની ઉપલબ્ધતા અંગે જાહેર કરવામાં આવેલી યાદીમાં, એક લાખની વસ્તી દીઠ 222 પથારી સાથે પુડુચેરી ટોચ પર છે અને છ પથારીવાળા બિહાર તળિયે છે. ઝારખંડમાં પણ આ સંખ્યા નવ છે.

દેશમાં એક લાખ વસ્તી દીઠ પથારીની સરેરાશ સંખ્યા 24 છે જ્યારે ભારતીય જાહેર આરોગ્ય ધોરણ (IPHS-2012) મુજબ એક લાખ વસ્તી દીઠ પથારીની ન્યૂનતમ સંખ્યા (2001 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ જિલ્લાઓની સરેરાશ વસ્તી) જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં છે. 22 પથારી હોવી જોઈએ. આ ધોરણ અનુસાર, બિહારની 36 સરકારી જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં માત્ર ત્રણ ડોક્ટરો ઉપલબ્ધ છે.

જો આપણે આને ટકાવારીના આધારે જોઈએ તો આ આંકડો માત્ર 8.33 ટકા આવે છે. ધોરણ મુજબ, માત્ર છ હોસ્પિટલોમાં સ્ટાફ નર્સ છે. એ જ રીતે, માત્ર 19 હોસ્પિટલોમાં પેરામેડિકલ સ્ટાફ છે. રાજ્યની બાકીની હોસ્પિટલોમાં ધોરણ મુજબ ન તો ડોક્ટરો છે, ન તો સ્ટાફ નર્સ કે પેરામેડિકલ.

ધારા ધોરણ અનુસાર, 100 બેડની હોસ્પિટલમાં 29 ડોક્ટરો, 45 સ્ટાફ નર્સ અને 31 પેરામેડિકલ સ્ટાફ હોવો જોઈએ. દેશના કુલ 742 જિલ્લાઓમાંથી, માત્ર 14 જિલ્લાના સરકારી હોસ્પિટલોમાં તમામ 14 પ્રકારના નિષ્ણાત ડોકટરો ઉપલબ્ધ છે. એ જ રીતે, એક લાખ વસ્તી દીઠ 22 પથારી માત્ર 217 જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં જોવા મળ્યા.

જો આપણે કમિશન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા મુખ્ય પ્રદર્શન સૂચકાંકો પર પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીએ, તો સહરસા જિલ્લા હોસ્પિટલમાં એક લાખ વસ્તી દીઠ સૌથી વધુ કાર્યાત્મક પથારી છે. IPHS ધોરણ મુજબ, સદર હોસ્પિટલ જહાનાબાદમાં મહત્તમ સંખ્યામાં ડોકટરો ઉપલબ્ધ છે, સ્ટાફ નર્સ સમસ્તીપુરમાં અને પેરામેડિકલ સ્ટાફ નવાડામાં છે.

એ જ રીતે, સપોર્ટ સર્વિસીસમાં સીતામઢી સદર હોસ્પિટલ, કોર હેલ્થકેર સર્વિસીસમાં મોતીહારી, ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટિંગમાં પૂર્ણિયા, બેડ ઓક્યુપન્સી રેટમાં સદર હોસ્પિટલ હાજીપુર (વૈશાલી) અને સદર હોસ્પિટલ, સહરસા સર્જિકલ ઉત્પાદકતામાં ટોચ પર છે. તે જ સમયે, ઓપીડી અને સદર હોસ્પિટલ, ખગડિયામાં ડ doctorક્ટર પર જમુઈ બ્લડ બેંક રિપ્લેસમેન્ટ રેટમાં મોખરે છે.

સરકારી દાવાઓને ખોટા ઠેરવતા અહેવાલો

આ આંકડાઓનું વિશેષ મહત્વ એટલા માટે પણ છે કે આ અભ્યાસ કોવિડ રોગચાળો ફાટી નીકળ્યા પહેલા જ કરવામાં આવ્યો હતો. આ બતાવે છે કે જાહેર આરોગ્ય માળખું, ખાસ કરીને જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં, જ્યારે દેશ આ રોગચાળા સામે લડી રહ્યો હતો ત્યારે તે પર્યાપ્ત ન હતું. કોવિડની બે લહેર વચ્ચે લોકોને ખાસ કરીને હોસ્પિટલોમાં પથારીની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. રાજ્યના આરોગ્ય મંત્રી મંગલ પાંડેના ગૃહ જિલ્લા સિવાનની સદર હોસ્પિટલમાં પથારી ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે દર્દીઓ જમીન પર પડ્યા હતા.

ગયા વર્ષે પટના હાઈકોર્ટમાં સરકારે પોતે જ કહ્યું હતું કે રાજ્યની સરકારી હોસ્પિટલોમાં 75 ટકા ડોક્ટરો અને નર્સિંગ સ્ટાફ ખાલી છે. દેશમાં, જ્યાં આશરે 1,500 ની વસ્તી માટે એક ડોક્ટર છે, બિહારમાં 28 હજારથી વધુની વસ્તી માટે એક ડોક્ટર છે, જ્યારે WHOના ધોરણો અનુસાર, 1,000 વસ્તી દીઠ એક ડોક્ટર હોવો જોઈએ.

માર્ચ 2021 માં, આરોગ્ય મંત્રી મંગલ પાંડેએ વિધાનસભામાં કહ્યું હતું કે રાજ્યમાં WHO ના ધોરણ મુજબ ડોક્ટરની ઉપલબ્ધતા છે. જોકે, એ પણ સાચું છે કે રાજ્ય સરકાર વિવિધ પોસ્ટ્સ પર ડોક્ટરોની ભરતી કરવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કરી રહી છે. પરંતુ, તેની પ્રક્રિયા ખૂબ ધીમી છે.

સ્પેશિયાલિસ્ટ ફિઝિશિયન (SMO) પદ માટે એક ઉમેદવારે નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું, “ઇન્ટરવ્યૂ પ્રક્રિયા ઓગસ્ટના છેલ્લા સપ્તાહમાં પૂર્ણ થઈ હતી. એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે પોસ્ટિંગ સપ્ટેમ્બરના પહેલા કે બીજા સપ્તાહમાં કરવામાં આવશે, પરંતુ ઓક્ટોબરનો પહેલો સપ્તાહ પસાર થવાનો છે. હજુ સુધી કોઈ ટ્રેસ નથી. છેવટે, કોઈ ક્યાં સુધી રાહ જોશે? ”

આનું બીજું પાસું એ છે કે સરકારને ડોકટરો મળતા નથી. બિહાર ટેકનિકલ સર્વિસ કમિશન દ્વારા કરવામાં આવી રહેલી નિમણૂકમાં ઘણા વિભાગોમાં ઉમેદવારો મળ્યા ન હતા. માઇક્રોબાયોલોજી, રેડિયોલોજી, પેથોલોજી અને સાઇકિયાટ્રિક અને એનેસ્થેસિયા સહિત કેટલાક અન્ય વિભાગોમાં 1,243 જગ્યાઓ ખાલી હતી, પરંતુ સરકાર માત્ર 159 નિષ્ણાત તબીબો જ મેળવી શકી.

અન્ય રાજ્યો સાથે અયોગ્ય સરખામણી

મંગળવારે, ‘જનતા કે દરબાર’માં મુખ્યમંત્રીના કાર્યક્રમ બાદ નીતીશ કુમારે કહ્યું હતું કે, “બિહારની તુલના વિકસિત અને ઓછી વસ્તીવાળા રાજ્યો સાથે કેવી રીતે કરી શકાય? છેવટે, બિહારને મહારાષ્ટ્ર સાથે કેવી રીતે સરખાવી શકાય? તે જણાવવું આવશ્યક છે કે નીતિ આયોગે કયા પરિમાણો પર આ અહેવાલ તૈયાર કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે આશ્ચર્યજનક છે કે નીતિ આયોગ સમગ્ર દેશને તે જ રીતે જોઈ રહ્યું છે. નીતિશ કુમારે કહ્યું હતું કે, “તમામ રાજ્યોને એક પરિમાણ પર રાખીને કામ કરી શકાતું નથી. બિહારની સ્થિતિ એ છે કે વસ્તીની દ્રષ્ટિએ તે ઉત્તર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર પછી ત્રીજા નંબરે છે. દેશમાં ચોરસ મીટર જેટલી વસ્તી દેશમાં ક્યાંય નથી. કદાચ દુનિયામાં પણ નહીં. આવી સ્થિતિમાં, કેટલાક તારણો કાઢતા પહેલા વાસ્તવિક અભ્યાસ થવો જોઈએ. નીતિશ કુમારે કહ્યું કે, નીતિ આયોગ બિહાર વિશે પ્રમાણિક નથી. કયા સ્કેલ પર ખબર નથી! જ્યારે પણ કમિશનની બેઠક થશે ત્યારે હું આખી વાત જણાવીશ. બધાને ખબર છે કે પંદર વર્ષ પહેલા અહીં શું પરિસ્થિતિ હતી. બીજી બાજુ, પૂર્વ નાયબ મુખ્યમંત્રી અને રાજ્યસભાના સભ્ય સુશીલ કુમાર મોદીએ પણ નીતિ આયોગને સૂચવ્યું છે કે આવા પરિમાણોનો સમાવેશ થવો જોઈએ, જે જાણી શકે છે કે કયા રાજ્યમાં દર પાંચ વર્ષે કેટલો વિકાસ થયો છે.

જીડીપીનો બે ટકા હિસ્સો આરોગ્ય ક્ષેત્રે ખર્ચવામાં આવે છે

આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ઓક્સફામ દ્વારા રાજ્યોમાં આરોગ્યની અસમાનતા અંગે બહાર પાડવામાં આવેલા અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે બિહાર સરકારે તાજેતરના વર્ષોમાં જીડીપીના બે ટકા આરોગ્ય સુવિધાઓના માળખાગત વિકાસ માટે ખર્ચ્યા છે. આસામમાં 2.6 ટકા પછી તે દેશમાં સૌથી વધુ છે. નાણાકીય વર્ષ 2020-21 ના ​​બજેટમાં બિહાર સરકારે હેલ્થકેર માટે 13,264 કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ કરી છે, જે અગાઉના નાણાકીય વર્ષ કરતાં 21.28 ટકા વધારે છે. આ દરમિયાન, રાજ્ય સરકારે આરોગ્ય વિભાગમાં વિવિધ પોસ્ટ્સ પર લગભગ 30 હજાર નિમણૂકોનું આયોજન પણ કર્યું છે.

ડોકટરોની અછત દૂર કરવા, દવાઓનો પુરવઠો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સુવિધાઓની સ્થિતિ સુધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આરોગ્ય મંત્રી મંગલ પાંડેના જણાવ્યા અનુસાર, “રાજ્યમાં આરોગ્યસંભાળની સાથે તબીબી શિક્ષણને કેવી રીતે સુધારવું તેના પર પણ કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે. 2005 સુધી આઝાદી બાદ રાજ્યમાં માત્ર આઠ મેડિકલ કોલેજો હતી. આજની તારીખે, અહીં 18 મેડિકલ કોલેજો છે. નર્સિંગ અને પેરામેડિકલ અભ્યાસ માટે નવી સંસ્થાઓ પણ ખોલવામાં આવી છે. ત્રણ વર્ષમાં રાજ્યમાં 30 હજાર ડોક્ટરો, જીએનએમ, એએનએમ અને પેરામેડિકલ સ્ટાફની નિમણૂક કરવામાં આવી છે. માનવબળ વધારીને આરોગ્ય સેવા સુધારવા માટે કામ ચાલી રહ્યું છે.