જયપુરમાં, 1200 વણકર ચિકન પીંછામાંથી કાપડ બનાવવાનું કામ કરે છે. આ વણકરોને એક મહિનામાં 8000 થી 12000 રૂપિયા મળે છે. આજે જ્યાં મોટાભાગની કંપનીઓ સમય અને પૈસા બચાવવા માટે મશીનો તરફ વળી ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં, મુદિતા અને રાધેશનું લક્ષ્ય વધુને વધુ વણકરોને તેમની સાથે જોડવાનું છે.

કચરામાંથી ખાતર અથવા કચરામાંથી વીજળી બનાવવા વિશે આપણે બધા જાણીએ છીએ, પરંતુ શું તમે વિચાર્યું છે કે આપણે જે કપડાં પહેરીએ છીએ તે કચરામાંથી પણ બની શકે છે. કચરો પણ ઘરની બહાર નીકળતો  કચરો નહીં, પરંતુ મરઘીના પીંછાનો કચરો, જેને કોઈ સ્પર્શ કરવા માંગતું નથી, પરંતુ તેમાંથી ખૂબ જ નરમ કાપડ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.

હા, જયપુરના કપલ મુદિતા અને રાધેશ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. કોલેજમાં આવ્યો એક આઈડિયા, આ કપલે પોતાની મહેનત અને લગનથી એક કંપની બનાવી અને આજે આ કંપનીનું ટર્નઓવર કરોડોમાં છે.

મુદિતા એન્ડ રાધેશ પ્રાઈવેટ લિમિટેડના ડિરેક્ટર મુદિતાએ જણાવ્યું કે જ્યારે તે ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ક્રાફ્ટ્સ એન્ડ ડિઝાઈન, જયપુરમાંથી રાધેશ સાથે એમએ કરી રહી હતી ત્યારે તેને કચરામાંથી નવી વસ્તુઓ બનાવવાનો પ્રોજેક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. એક દિવસ રાધેશ પડોશી કસાઈની દુકાને ઊભો હતો અને પ્રોજેક્ટ વિશે વિચારતો હતો. ત્યાં તેણે પોતાના હાથથી મરઘીના પીંછાને સ્પર્શ કર્યો. તેણે તે જ સમયે કસાઈ સાથે વાત કરી અને આ કચરો વિશે પૂછપરછ કરી જે દરરોજ મોટી માત્રામાં દુકાનમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે.

આને ધ્યાનમાં રાખીને રાધેશ અને મુદિતાએ લાંબા સંશોધન બાદ તેને પોતાનો પ્રોજેક્ટ બનાવ્યો, જે પાછળથી તેમના જીવનનું લક્ષ્ય બની ગયું. રાધેશ કહે છે કે તેણે આ કામ માત્ર 16 હજાર રૂપિયાથી શરૂ કર્યું હતું, જે સમયની સાથે મોટું સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું છે. છેલ્લા અઢી વર્ષમાં કંપનીએ લગભગ 7 કરોડનો બિઝનેસ કર્યો અને હાલમાં કંપનીનું વાર્ષિક ટર્નઓવર 2.5 કરોડ છે.

પરિવારે કહ્યું ‘ગંદું કામ’, સાથ આપવાનો ઇનકાર કર્યો

ભારતમાં, કોઈ શાકાહારી હોય કે માંસાહારી, મરઘીના અવશેષોને સ્પર્શવાનું તો દૂર,  જોવાનું પણ મન થતું નથી. આવી સ્થિતિમાં, જ્યારે રાધેશે તેના પરિવારને આ પ્રોજેક્ટ વિશે વાત કરી, જે પોતે સંપૂર્ણપણે શાકાહારી છે, તો પરિવારે ના પાડી. તેમણે કહ્યું કે આ ગંદું કામ છે, તેઓ એવી વસ્તુઓને કેવી રીતે સ્પર્શ કરી શકે છે જે અશુદ્ધ છે. કામ આગળ વધ્યું ત્યારે પણ પરિવારે રાધેશને સાથ ન આપ્યો. રાધેશ કહે છે કે આર્થિક રીતે તો દૂર પરિવાર તરફથી તેમને ભાવનાત્મક ટેકો મળ્યો નથી.

કોલેજમાં પ્રોજેક્ટ પર કામ કરતી વખતે તેણે પોતાનું ગ્રેજ્યુએશન પૂરું કર્યું અને પછી પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન કર્યું. રાધેશ અને મુદિતાને પોતાનું ફેબ્રિક બનાવવામાં લગભગ 8 વર્ષ લાગ્યાં. 2010થી શરૂ થયેલી આ પહેલ 2018માં પૂર્ણ થઈ હતી. રાધેશ કહે છે કે આ માટે ઘણી મહેનત અને અભ્યાસ કરવો પડ્યો હતો. આ પહેલાં કોઈએ આવું ફેબ્રિક બનાવ્યું ન હોવાથી, પુસ્તકો અને ઇન્ટરનેટ પર પણ તેના વિશે વધુ માહિતી નહોતી. ખૂબ સંશોધન કર્યા પછી, તેણે ચિકનનાં પીંછા સાફ કરવાની પદ્ધતિ શોધી કાઢી.

રસ્તામાં અનેક પડકારો આવ્યા

રાધેશ અને મુદિતાને કોલેજના સમયથી જ પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમના મોટાભાગના શિક્ષકો અને પ્રોફેસરો તેમના કામથી ખુશ ન હતા. ચિકનના અવશેષો પર કામ કરવાને કારણે, તેને ગંદુ કામ ગણાવ્યું અને તેમને મદદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો. ઘણા શિક્ષકો તેને નાપાસ પણ કરે છે. કોલેજ પૂરી કર્યા પછી મારી થિયરીને પ્રેક્ટિકલ સ્વરૂપ આપવાનો સૌથી મોટો પડકાર હતો.

રાધેશ જણાવે છે કે તેણે ફંડ્સ, ક્લીનિંગ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવા, વણકરોને શોધવા, તેમને કામ કરવા માટે સમજાવવા, તેમને કામ શીખવવા, તેમને તાલીમ આપવા અને અંતિમ ઉત્પાદન બજારમાં લાવવા જેવા પડકારોનો સામનો કરીને તેમની કંપની બનાવી છે. જો કે, રાધેશ અને મુદિતા જણાવે છે કે માત્ર પડકાર જ નહીં પરંતુ એવા ઘણા લોકો અને સંજોગો પણ આવ્યા જે તેમના પક્ષમાં ના હતા.

રાધેશ આ વિશે જણાવે છે કે એકવાર તેણે મરઘીના પીંછા સાફ કરવાની તમામ તૈયારી કરી લીધી, ત્યારપછી સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ હતો કે વણકરોને કેવી રીતે મળશે. જેઓ પહેલેથી જ કાપડના વ્યવસાયમાં હતા તેમને પૂછતાં આ લોકો જયપુરને અડીને આવેલા અસનાવર પહોંચ્યા અને વણકરોને મળ્યા. તેમને મનાવવામાં લાંબો સમય ન લાગ્યો. થોડી તાલીમ પછી, વણકર સરળતાથી કામ શીખી ગયા અને કામ કરવા લાગ્યા. રાધેશ જણાવે છે કે જયપુરના આ વણકર આદિવાસી સમુદાયના છે અને આજે પણ પાકો રસ્તો તેમના ગામ સુધી પહોંચતો નથી.

મુદિતા કહે છે કે કોરોનાના સમયગાળા દરમિયાન માર્કેટિંગ બંધ હોવા છતાં તેમના વણકર તે સમયે કામ કરતા હતા અને પૂરો પગાર પણ લેતા હતા. તેણી કહે છે કે તેની કાર દરેકના ઘરે જતી, કાચો માલ પહોંચાડતી અને કામ પૂરું થયા પછી કપડાં પણ લાવતી. આ રીતે, આ આદિવાસી સમુદાય પર કોરોના સમયગાળાની વધુ અસર થઈ નથી.

હાલમાં, લગભગ 1200 વણકરો ચિકન પીંછામાંથી શ્રેષ્ઠ કાપડ બનાવવાનું કામ કરે છે. રાધેશ અને મુદિતા જણાવે છે કે દરેક વણકર મહિનામાં 8000 થી 12000 રૂપિયા કમાય છે. આજે, જ્યાં મોટાભાગની કંપનીઓ મશીનો પર શિફ્ટ થઈ ગઈ છે અને વણકરોની નોકરીઓ ખોવાઈ રહી છે, મુદિતા અને રાધેશ વધુને વધુ વણકરોને જોડવા અને હેન્ડ વર્કર્સને સમાજમાં તેમનું સ્થાન આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

પશ્મિના જેવા ફીચર્સ પરંતુ ખૂબ ઓછી કિંમત

રાધેશ કહે છે કે ચિકન ફેધરથી બનેલું આ કાપડ વિશ્વનું 6ઠ્ઠું પ્રાકૃતિક ફાઈબર છે અને પશ્મિના કરતાં નરમ છે. આ ફેબ્રિક રીંગ ટેસ્ટમાં પણ પાસ થઈ ગયું છે, એટલે કે તે એટલું નરમ છે કે આખી વસ્તુ એક રિંગમાંથી પસાર થઈ જાય છે. તેને કપાસ કે ઊન જેવી તૈયાર કરવામાં એક વર્ષ લાગતું નથી, પરંતુ તે 7 દિવસમાં તૈયાર થઈ જાય છે. પરંતુ એક વસ્તુ જે તેને સૌથી ખાસ બનાવે છે તે તેની કિંમત છે. પશ્મિના કરતાં નરમ, આ કાપડ પશ્મિના કરતાં અનેક ગણું સસ્તું વેચાય છે.

મુદિતા કહે છે કે ભારતમાં તેના ઘણા ગ્રાહકો નથી કારણ કે લોકો ચિકન પીંછામાંથી બનેલી શાલનો ઉપયોગ કરતા શરમાતા નથી, પરંતુ વિદેશમાં તેની ખૂબ માંગ છે. તેમની મોટાભાગની પ્રોડક્ટ્સ માત્ર વિદેશી દેશો માટે જ બનાવવામાં આવે છે. દિલ્લી હાટમાં પણ દર વર્ષે ગોલ્ડન ફાધર્સ સ્ટોલ રાખવામાં આવે છે. ધીમે ધીમે લોકોમાં તેની ઓળખ બની રહી છે.

સરકાર પાસેથી લાયસન્સ અપેક્ષિત છે

રાધેશનું કહેવું છે કે જો કે સરકાર દ્વારા તેમને ઘણી વખત આશ્વાસન અને વચનો આપવામાં આવ્યા છે, પરંતુ હવે તેમને સરકાર તરફથી કોઈ આર્થિક મદદની જરૂર નથી. પોતાના કામને આગળ ધપાવવા અને રોજગારીની અન્ય તકો ઊભી કરવા માટે, રાધેશને માત્ર સરકાર પાસેથી લાયસન્સ જોઈએ છે જેથી દેશના વિવિધ સ્થળોએથી ચિકનના અવશેષો સડતા પહેલા સીધા જ તેમની પાસે પહોંચી જાય.

આનાથી પ્રદૂષણ પણ ઘટશે અને કાચો માલ તેમના સુધી સરળતાથી અને ઝડપથી પહોંચી શકશે. તેઓ શહેરોમાં કચરાપેટી અથવા ડબ્બા જેવી કંપનીની કાર સ્થાપિત કરવા માંગે છે, જેમાં આખા શહેરમાંથી ચિકન પીંછા એકત્ર કરવામાં આવે છે અને તે સાફ કરવા માટે સીધા પ્લાન્ટ સુધી પહોંચે છે. લાયસન્સ મેળવવાથી, જે કામ હાલમાં માત્ર જયપુરમાં થાય છે, તે અન્ય ઘણી જગ્યાએ શરૂ કરી શકાય છે અને તે આદિવાસીઓ અને ગરીબો માટે ખૂબ ફાયદાકારક બની શકે છે.