દિલ્હી,
ચીન એકવાર ફરીથી સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પુલવામા હુમલાના આરોપી જૈશ-એ-મોહમ્મદ આતંકી મસૂદ અઝહરનું સુરક્ષા કવચ બન્યું જેનાથી ભારતીયો ચીન સામે ગુસ્સે થયા છે. સોશિયલ મીડિયા પર લાખો ભારતીય ચીનની વસ્તુઓના બહિષ્કાની માંગ કરી રહ્યા છે. ચીન છેલ્લા 10 વર્ષોમાં મસૂદ અઝહરને સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં વૈશ્વિક આતંકી ઘોષણાના માર્ગમાં 4 વખત રોડા બની ચુક્યું છે.
ભારતમાં ચીન સાથે તણાવની સ્થિતિ સર્જાય છે ત્યારે ત્યારે ચીની વસ્તુઓ પર સંપૂર્ણ બેન લગાવની અપીલ કરવામાં આવે છે.ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડર્સે ચીની વસ્તુઓ પર 300 ટકા ટેરિફ લાગુ કરવાનું સૂચન કર્યું છે જેથી તેમનો માલ ઓછો વેચાય.
હવે અહીં સવાલ એ ઉભો થાય છે કે શું ભારત ચીની વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ લાવી શકે છે? જો ભારત આમ કરે તો દેશની અર્થવ્યવસ્થા પર શું અસર થશે અને શું પછી ચીન પર દબાણ બનાવામાં ભારત સફળ થશે?
સૌ પ્રથમ તો ભારતના હાથ વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) ના નિયમો બંધાયેલ છે.WTO કોઈપણ દેશ પર આયાત પર ભાર મૂકે છે. 2016 માં રાજય સભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં તત્કાલીન વાણિજ્ય મંત્રી નિર્મલા સીતારમને કહ્યું હતું કે,ભારતના વિશ્વ વેપાર સંગઠનના નિયમોનું પાલન કરે છે.
નિર્મલા સીતારમન ને કહ્યું હતું કે, ‘જો આપણે કોઈ દેશની કેટલીક વસ્તુઓ પસંદ ન કરીએ તો માત્ર આ જ કારણથી આયાત પર પ્રતિબંધ ના મૂકી શકાય. અમે એન્ટિ-ડમ્પિંગ ડ્યુટી લાગુ કરી શકીએ પરંતુ તેના માટે પણ નિર્ધારિત રીતે આગળ વધવું પડે અને ડમ્પિંગ સાબિત કરવું પડે.
બીજી બાજુ, ગેરંટી નથી કે ચીનની વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધ મુકવાથી ચીનના વલણમાં પરિવર્તન આવે? ભારત આર્થિક રીતે ચીન માટે ખૂબ જ ઓછુ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે માલ વેચવા માટે ચીન કોઈ એક દેશ પર આધાર રાખતું નથી અને ઘણા દેશો પર આધાર રાખે છે. 2017 માં ચીનની કુલ નિકાસમાં ભારતનો માત્ર 3 ટકા હિસ્સો હતો. ચીનના અર્થતંત્રનું કદ પણ ભારતની અર્થવ્યવસ્થાનું 5 ગણું છે.
એ વાત સાચી છે કે ચીન પોતાના મોબાઇલ ફોનની સૌથી વધુ નિકાસ ભારતમાં કરે છે. 2018 માં 8.9 અબજ ડોલરનું નિકાસ થયું. ચીનની 2018 ની કુલ મોબાઇલ-ટેલિફોન નિકાસમાં ભારતનું યોગદાન ફક્ત 3.7 ટકા છે.
તેમાં કોઈ શંકા નથી કે ભારતીય બજારમાં ચીન કંપનીઓ માટે એક મોટી તક છે,પરંતુ સામે પક્ષે ભારત એ માત્ર ચીનનું એકમાત્ર બજાર નથી. જ્યારે તેનાથી વિપરીત,ભારતના ચીન કંપનીઓ પર ખૂબ આધાર રાખ્યો છે. 2017 ની માહિતી મુજબ,ભારતના કુલ ટેલીફોનની આયાતમાં 71.2 ટકાની આયાત કરવામાં આવી હતી. 2018 ના અંતિમ ત્રિમાસિકમાં ભારતનો કુલ મોબાઇલ ફોન વપરાશ 44 ટકા હિસ્સો ચીનનો હિસ્સો હતો. આ આંકડાઓ જુઓ તો બંને દેશો વચ્ચે આ વેપાર અસંતુલન ચીનની તરફેણમાં છે.
કેટલાક એવા ક્ષેત્રો છે જ્યાં ભારત ચીની વસ્તુઓનો સૌથી મોટો વપરાશકાર છે જેમ કે ફાર્મા, ફર્ટિલાઇઝર અને ટ્રાંઝિસ્ટર. આ વસ્તુઓની આયાત ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં થાય છે અને આ ક્ષેત્રોમાં લગભગ ભારતનું એકધિકાર છે. પરંતુ ચાઇનાથી ભારતમાં વધુ ખર્ચાળ ચીજોનો આયાત થાય છે એટલે કે ચીનમાં આ વસ્તુઓનો બજાર મોટા પ્રમાણમાં બીજા દેશોમાં શિફ્ટ કરે છે.
આમ કરવાથી ભારતીયોના વેપારીઓને થોડી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2017 માં ચીનની કુલ ટ્રાન્સજસ્ટર આયાતમાં 81.9 ટકા હિસ્સો હતો, જો ભારત પર પ્રતિબંધ મૂકનાર ટ્રાન્ઝિસ્ટરને મોંધા ટ્રાન્ઝિસ્ટરથી બદલવું પડ્યું. પરિણામ એ છે કે મોટાભાગના ઇલેક્ટ્રોનિક ઉત્પાદનોમાં ખર્ચાળ હોઈ શકે છે. જો કે, ભારતના બેનથી ચીનના આ બજારોમાં થોડો-ઘણું નુકશાન પહોંચશે.
ચીની વસ્તુઓ પર પૂર્ણ પ્રતિબંધ લાવવી એ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી.પ્રોફેસર બ્રહ્મા ચેલેની કહે છે, “અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ભારત સાથે વ્યાપાર ઓછો કરવાનો પ્રયાસો કરી રહ્યા છે, જ્યારે પીએમ મોદીએ ભારત સાથે ટ્રેડ સરપ્લસને બે ગણી થવા દીધી એને તે આશરે 60 અરબ ડોલર સુધી પહોંચી ગયા છે.ભારતના યુ.એસ. સાથે, વેપાર સરપ્લસ તેના અડધા જ છે પરંતુ ટ્રમ્પ બાયપક્ષી વ્યાપારમાં સંતુલન માટે ભારત પર દબાણ બનાવે છે.
