IWD 2025 : મહિલા સશક્તિકરણનું મૂલ્યાંકન કરવામાં શિક્ષણનો અધિકાર એક મહત્વપૂર્ણ માપદંડ રહ્યો છે. આ વર્ષે, આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસની થીમ, ‘એક્સિલરેટ એક્શન’, લિંગ સમાનતાને આગળ ધપાવી શકે તેવા પગલાં લેવાનું આહ્વાન કરે છે. શિક્ષણ, રોજગાર અને નેતૃત્વની ભૂમિકાઓમાં મહિલાઓને સશક્ત બનાવવી એ પ્રણાલીગત અવરોધોને દૂર કરવા અને સમાવેશી વિકાસ પ્રાપ્ત કરવાના કેટલાક માધ્યમો છે. આ ઉપરાંત, 2025નું વર્ષ પણ એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ છે કારણ કે તે બેઇજિંગ ઘોષણાપત્ર અને કાર્ય મંચ – મહિલાઓ અને છોકરીઓના અધિકારો પરના પાયાના દસ્તાવેજ – ની 30મી વર્ષગાંઠને ચિહ્નિત કરે છે. આ પ્રસંગો ભારતમાં મહિલા શિક્ષણ માટે મહિલા ક્રાંતિકારીઓના સંઘર્ષને યાદ કરવાની તક આપે છે.

શિક્ષણ અને સ્ત્રી ગૃહસ્થતા

સ્વતંત્રતા પહેલા ભારતમાં થયેલા સામાજિક સુધારા આંદોલનોમાં મહિલા શિક્ષણ એક મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જોકે, શિક્ષણને એવી વસ્તુ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી ન હતી જે મહિલાઓના જીવનમાં ધરમૂળથી પરિવર્તન લાવી શકે. મહિલા શિક્ષણનો હેતુ હાલના સામાજિક માળખા અને પ્રક્રિયાઓમાં સુધારો કરવાનો હતો, તેમને તોડી પાડવાનો કે બદલવાનો નહીં.

મહિલા શિક્ષણના અભ્યાસક્રમમાં ઘરેલું અર્થતંત્ર, રસોઈ, સોયકામ, નૈતિક શિક્ષણ અને સ્વચ્છતાનો સમાવેશ થતો હતો. ગૃહવિજ્ઞાન મહિલાઓને ખોરાક અને પોષણ વ્યવસ્થાપન, ગૃહ વ્યવસ્થાપન, માતૃત્વ અને બાળ કલ્યાણ, કપડાં અને કાપડ, અને સ્વચ્છતા અને નિવારક દવામાં સક્ષમ બનાવવા માટે મહિલા શિક્ષણનો એક અભિન્ન ભાગ બન્યો. મહિલા શિક્ષણનો ઉદ્દેશ્ય તેમને સારી પત્નીઓ અને માતાઓ બનવા માટે તાલીમ આપવાનો અને તેમને સ્ત્રી ગૃહસ્થતાના આદર્શમાં સામાજિક બનાવવાનો હતો.

ગૃહસ્થતાનો આ વિકાસ રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રવાદના વિચારો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો હતો, ખાસ કરીને વસાહતી આધુનિકતાના સંદર્ભમાં . ઘરના સુધારાનું કાર્ય આપમેળે ‘સંસ્કારી’ અને શિક્ષિત મહિલાઓ પર આવી ગયું હતું. વધુમાં, સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની ભાગીદારીને સરળ બનાવવા માટે મહિલા શિક્ષણ ઇચ્છનીય બન્યું હતું. સ્ત્રીઓને રાષ્ટ્ર અને સમાજના સાંસ્કૃતિક વાહક તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. આદર્શ સ્ત્રીની કલ્પના ગૃહસ્થતા અને આધુનિક શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલા પરંપરાગત ગુણોના સારા મિશ્રણ તરીકે કરવામાં આવી હતી.

જોકે, સ્વતંત્રતા પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન શાળાઓમાં છોકરીઓની નોંધણીમાં નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક તફાવત હતો. ભારત સરકાર દ્વારા ભારતમાં શિક્ષણની પ્રગતિ: 1922-27 અને 1937-47ના પંચકોણીય અહેવાલો નામના અહેવાલ મુજબ, મદ્રાસ (1996માં ચેન્નાઈનું નામ બદલીને ) અને બંગાળમાં સ્ત્રી નોંધણીનો દર સૌથી વધુ હતો. આનું કારણ આ પ્રદેશોમાં સમાજ સુધારકો તેમજ ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ દ્વારા ભજવવામાં આવેલી ભૂમિકાને આભારી હોઈ શકે છે.

શિક્ષણ માટે મહિલા હિમાયતીઓનો સંઘર્ષ

સ્વતંત્રતા પહેલાના સમયમાં, ઘણી મહિલા ક્રાંતિકારીઓએ મહિલા શિક્ષણ માટે સખત સંઘર્ષ કર્યો હતો, જેમાં સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, ફાતિમા શેખ, પંડિતા રમાબાઈ, ચંદ્રપ્રભા સૈકિયાની, બેગમ રોકેયા સખાવત હુસૈન, સરલા રે, અનસુયા સારાભાઈ અને અબાલા બોઝનો સમાવેશ થાય છે. આ મહિલા સુધારકોએ સ્ત્રી શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યને આગળ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી, અને જાતિ, ધર્મ અને પ્રદેશથી અલગ રહીને ભારતીય મહિલા ચળવળના વૈવિધ્યસભર સ્વભાવને દર્શાવે છે. આમાંની કેટલીક વ્યક્તિઓના કાયમી પ્રભાવની નીચે તપાસ કરવામાં આવી છે.

સાવિત્રીબાઈ ફૂલે

સાવિત્રીબાઈ ફૂલે એક દલિત મહિલા હતી જેમણે પોતાના સુધારાવાદી વ્યવહાર દ્વારા શિક્ષણના ઉચ્ચ જાતિના વર્ચસ્વને પડકાર ફેંક્યો હતો. તેમણે 1848માં તેમના પતિ જ્યોતિરાવ ફૂલે સાથે મળીને મહારાષ્ટ્રના  પુણેના વિશ્રામબાગ વાડામાં છોકરીઓ માટે ભારતની પ્રથમ શાળા ખોલી હતી . તેમની શાળા બધી જાતિઓ માટે ખુલ્લી હતી.

સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ માત્ર છોકરીઓ માટે શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપ્યું ન હતું, પરંતુ અસ્પૃશ્યતા અને વિધવા પુનર્લગ્ન પર પ્રતિબંધ જેવા હાલના સામાજિક દુષણોનો પણ વિરોધ કર્યો હતો. પરંતુ તેમના પ્રયાસોનો સમાજ તરફથી ઉગ્ર વિરોધ થયો. શાળાએ જતી વખતે, તેમના પર ઘણીવાર પથ્થરો અને ગાયના છાણથી હુમલો કરવામાં આવતો હતો અને તેમના પર અશ્લીલ શબ્દો પણ ફેંકવામાં આવતા હતા – મુખ્યત્વે કારણ કે તેઓ છોકરીઓને, ખાસ કરીને નીચલી જાતિની છોકરીઓને, શિક્ષણ આપી રહ્યા હતા. જોકે, આનાથી તેઓ નિરાશ ન થયા.

ફાતિમા શેખ અને રમાબાઈ

બીજી એક નોંધપાત્ર વ્યક્તિ, ફાતિમા શેખ, જેમને ભારતના પ્રથમ મુસ્લિમ મહિલા શિક્ષિકા તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવે છે, તે પુણેમાં જ્યોતિરાવ અને સાવિત્રીબાઈ ફૂલેના સહયોગી હતા. કમનસીબે, તેમના વિશે બહુ જાણીતું નથી કારણ કે ઐતિહાસિક સામગ્રીનો અભાવ છે . આ એ પણ દર્શાવે છે કે ઐતિહાસિક કથાઓમાં સ્ત્રીઓને ઘણીવાર હાંસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવી છે. જો કે, તે સમયના સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંદર્ભને જોતાં, કોઈ એવી દલીલ કરી શકે છે કે સ્વતંત્રતા પહેલાના ભારતમાં મુસ્લિમ મહિલા શિક્ષિકા બનવું સરળ નહોતું.

મેંગ્લોર (તે સમયે મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી પરંતુ હવે કર્ણાટકનો ભાગ) ના પંડિતા રમાબાઈ, એક અન્ય સમાજ સુધારક હતા જેમણે નીચલી જાતિના પુરુષ સાથે લગ્ન કરીને જાતિ પ્રથાને પડકાર ફેંક્યો હતો. તેઓ મહિલા શિક્ષણના કટ્ટર હિમાયતી પણ હતા અને વિધવાઓ, ખાસ કરીને બાળ વિધવાઓ અને બાળ લગ્નની દુર્દશા સામે સક્રિયપણે બોલ્યા હતા. રમાબાઈએ ૧૮૮૨માં મહિલા શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આર્ય મહિલા સમાજની સ્થાપના કરી હતી, જેને બાળ લગ્ન નાબૂદ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવામાં આવી હતી.

ચંદ્રપ્રભા સૈકિયાની

સ્વતંત્રતા પહેલાના ભારતમાં કેટલીક અન્ય ઓછી જાણીતી મહિલા શિક્ષિકાઓ પ્રાદેશિક રીતે ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રહી છે. આસામના સમાજ સુધારક અને મહિલા શિક્ષણના સક્રિય હિમાયતી ચંદ્રપ્રભા સૈકિયાની પણ આવું જ એક નામ છે.

1925માં આસામ સાહિત્ય સભાના અધિવેશનમાં મહિલા અધિકારો પ્રત્યેની તેમની પ્રતિબદ્ધતા પર પ્રકાશ પાડતી એક નોંધપાત્ર ઘટના બની, જ્યાં તેમણે મહિલા શિક્ષણના મહત્વ અને પુરુષો જેટલી જ તકો મેળવવાના તેમના અધિકાર વિશે વાત કરી. આ કાર્યક્રમમાં, એક અવરોધ પુરુષોને સ્ત્રીઓથી અલગ કરતો હતો, જેમાં સ્ત્રીઓ પુરુષોની પાછળ બેઠી હતી. સૈકિયાનીએ મહિલાઓને અવરોધ દૂર કરવા અને પુરુષોની સાથે બેસવા વિનંતી કરી – જે મહિલા અધિકારો અને લિંગ સમાનતા પ્રત્યેની તેમની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવતું પ્રતીકાત્મક અવજ્ઞા હતું.

સૈકિયાનીએ પોતાનું પ્રારંભિક શિક્ષણ તેના ગામ દૈસિંગરીમાં છોકરાઓની શાળામાં મેળવ્યું હતું, જ્યાં તે તેની બહેન સાથે વર્ગોમાં ભણતી હતી. તેથી, તે ઇચ્છતી હતી કે અન્ય છોકરીઓને પણ શિક્ષણ મળે. તેણીએ 13 વર્ષની નાની ઉંમરે છોકરીઓ માટે એક શાળા શરૂ કરીને આ હેતુ પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી, જ્યાં તેણી પાસે જે કંઈ જ્ઞાન હતું તે અન્ય છોકરીઓને આપ્યું.

તેમની સક્રિયતા શિક્ષણથી આગળ વધી. એક વિશાળ જાહેર સભામાં, તેમણે અફીણ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની હાકલ કરી – તે યુગમાં જ્યારે મહિલાઓ જાહેર સભાઓમાં બોલતી હતી ત્યારે તે અસામાન્ય કાર્ય હતું. 1926માં, સૈકિયાનીએ આસામ પ્રદેશિક મહિલા સમિતિની સ્થાપના કરી અને મહિલા શિક્ષણ માટે સમર્પિતપણે કામ કર્યું.

બેગમ રોકેયા સખાવત હુસેન અને સરલા રે

બેગમ રોકેયા સખાવત હુસૈન અને સરલા રે જેવી અન્ય હસ્તીઓનું મહિલા શિક્ષણમાં યોગદાન પણ પ્રશંસાને પાત્ર છે. બંગાળના રંગપુર (હવે બાંગ્લાદેશનો ભાગ) ના પૈરાબંદમાં જન્મેલા બેગમ રોકેયાએ તેમના સ્વપ્નદ્રષ્ટા મહિલા-કેન્દ્રિત લખાણો દ્વારા મુસ્લિમ મહિલા શિક્ષણની હિમાયત કરી હતી.

તેમની સૌથી પ્રખ્યાત ટૂંકી વાર્તા, સુલતાનાનું સ્વપ્ન, એક એવા લિંગ-વિપરીત સમાજની કલ્પના કરે છે જ્યાં સ્ત્રીઓ દુનિયા ચલાવે છે અને પુરુષો ઘરની અંદર બંધ હોય છે. ક્યારેય ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવવાની મંજૂરી ન મળતાં, તેમણે ભાગલપુર (1909) અને કોલકાતા (1911) માં મુસ્લિમ છોકરીઓ માટે શાળાઓ શરૂ કરી.

બંગાળના શિક્ષિકા સરલા રેએ 1920માં કોલકાતામાં ગોખલે મેમોરિયલ ગર્લ્સ સ્કૂલની સ્થાપના કરી હતી, જ્યાં બધી છોકરીઓને શાળાના નવીન અભ્યાસક્રમના ભાગ રૂપે 3 ભાષાઓ – હિન્દી, બંગાળી અને અંગ્રેજી – શીખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવતી હતી. બાદમાં, તેમણે મહિલા ઉચ્ચ શિક્ષણ તરફ પોતાના પ્રયાસોનો વિસ્તાર કર્યો અને 1938માં ગોખલે મેમોરિયલ ગર્લ્સ કોલેજની સ્થાપના કરી.

મહિલા ક્રાંતિકારીઓનો વારસો

ઉપરોક્ત મહિલાઓએ મહિલા શિક્ષણમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી, પરંતુ તેમની યાત્રા અનેક પડકારોથી ભરેલી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, શાળાઓમાં છોકરીઓનું પ્રવેશ અને જાળવણી એ પ્રાથમિક પડકારોમાંનો એક હતો, જે ઘણીવાર યોગ્ય સ્વચ્છતા સુવિધાઓના અભાવને કારણે વધુ વકરી જતો હતો.

ઘણા પ્રદેશોમાં, માસિક સ્રાવને અશુદ્ધ સ્થિતિ તરીકે જોવામાં આવે છે અને છોકરીઓને તેમના માસિક ચક્ર દરમિયાન જાહેર સ્થળોએ ગેરહાજર રહેવાની જરૂર પડે છે. આવા કારણોસર, માતાપિતા ઘણીવાર તેમની પુત્રીઓને શાળાએ મોકલવામાં ખચકાટ અનુભવતા હતા. વધુમાં, પ્રિપ્યુબર્ટલ લગ્ન પણ પ્રચલિત હતા અને આ કારણે ઘણી છોકરીઓને તરુણાવસ્થા સુધી પહોંચતા પહેલા શાળામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવતી હતી.

બીજો અવરોધ પડદા પ્રથા હતી, જેણે મુસ્લિમ અને ઉચ્ચ જાતિની મહિલાઓની ગતિશીલતાને મર્યાદિત કરી હતી અને તેમને શૈક્ષણિક તકોથી બાકાત રાખવામાં ફાળો આપ્યો હતો. સાવિત્રીબાઈ ફૂલે અને બેગમ રોકેયા જેવી મહિલાઓને પણ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોને શિક્ષિત કરવામાં જાતિ અને ધર્મ આધારિત વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વધુમાં, માતાપિતા ઘણીવાર તેમની પુત્રીઓને બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા સ્થાપિત સહ-શૈક્ષણિક શાળાઓમાં મોકલવામાં અનિચ્છા રાખતા હતા.

તેમ છતાં, મહિલા ક્રાંતિકારીઓએ મહિલા શિક્ષણ માટેની તેમની લડાઈમાં અપાર હિંમત અને સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવી. તેમણે સામાજિક અવરોધો તોડીને ભારતમાં મહિલાઓને શિક્ષણની પ્રાપ્તિનો માર્ગ મોકળો કર્યો. તેમના પ્રયાસોએ મહિલા સશક્તિકરણનો પાયો નાખ્યો અને મહિલાઓની પેઢીઓને શિક્ષણ મેળવવા માટે પ્રેરણા આપી. પરંતુ મહિલા શિક્ષણમાં થયેલી પ્રગતિ છતાં, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ સાથે ભેદભાવ ચાલુ રહે છે જે તેમના નીચા નોંધણી અને જાળવણી દરમાં સ્પષ્ટ છે. પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ બંનેમાં મહિલાઓ હિંસા અને ઉત્પીડનનો સામનો કરે છે. આ સંદર્ભમાં આ ક્રાંતિકારી મહિલાઓનો વારસો સુસંગત રહે છે.