ભારતના પડોશી દેશ પાકિસ્તાનમાં પત્રકારો વધુ કઠિન મીડિયા કાયદાઓ અને એવી સંસ્કૃતિનો સામનો કરી રહ્યા છે જેમાં ગુનેગારો સજાથી ડરતા નથી. આનાથી સોશિયલ મીડિયા પર ધાકધમકી અને ધમકીઓનો માર્ગ ખુલ્યો છે.
મીડિયા પર દેખરેખ રાખતી પાકિસ્તાની અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અનુસાર, પાકિસ્તાનમાં પત્રકારો એવા વાતાવરણમાં કામ કરી રહ્યા છે જ્યાં તેઓ સેન્સરશિપ, હિંસા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધ જેવી રોજિંદી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. પાકિસ્તાનમાં પત્રકારો દમનકારી વાતાવરણનો સામનો કરી રહ્યા છે, પાકિસ્તાન પ્રેસ ફાઉન્ડેશન, PPF દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્રના “પત્રકારો સામેના ગુનાઓ માટે સજાના અંત માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ” ના અવસર પર બહાર પાડવામાં આવેલા અહેવાલ મુજબ.
રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ઓનલાઈન કામ કરતા પત્રકારો ઘણીવાર નફરત, ધમકીઓ અને દુર્વ્યવહારનો શિકાર બને છે. રિપોર્ટ અનુસાર, “છેલ્લા એક વર્ષમાં પત્રકારોની ઓનલાઈન દાદાગીરી ચાલુ રહી છે. માત્ર સરકારી લોકો જ નહીં પરંતુ ખાનગી વ્યક્તિઓ પણ કેટલાક મીડિયા પ્રોફેશનલ્સ અને સંસ્થાઓ સામે ડરાવવા અને ધાકધમકી આપવાના પગલાં લઈ રહ્યા છે. આ માટે નિયમો બનાવવા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. આજૂનમાં, પાકિસ્તાન મીડિયા ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PMDA) નામની સરકારી સંસ્થા માટે ડ્રાફ્ટ કાયદાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. તેની પાસે પાકિસ્તાનમાં મીડિયાને નિયંત્રિત કરવાની એકમાત્ર સત્તા હશે. પત્રકારો માટે કામ કરતી સંસ્થા રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ, આરએસએફનું કહેવું છે કે પીએમડીએને મનસ્વી નિર્ણય લેવાનો અધિકાર મળશે, જેની સામે અપીલની કોઈ શક્યતા નહીં રહે. સંસ્થાએ તેની સરખામણી “સૌથી ખરાબ સરમુખત્યારશાહી શાસનની લાક્ષણિક કેન્દ્રિય સેન્સરશીપ ઓફિસ” સાથે કરી. પાકિસ્તાનના ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન મંત્રાલયે ઓક્ટોબરમાં ‘ગેરકાયદેસર ઓનલાઈન કન્ટેન્ટને દૂર કરો અને અવરોધિત કરો’ નામનો બીજો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આરએસએફને આશંકા છે કે આ દરખાસ્ત સત્તાવાળાઓને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પોસ્ટ કરવામાં આવતા કોઈપણ પ્રકારના સંદેશાને નિયંત્રિત અને સેન્સર કરવાની સત્તા આપશે. RSFના વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઈન્ડેક્સમાં પાકિસ્તાન 180 દેશોમાંથી 145મા ક્રમે છે.
‘અસંમતિને ગુનો ગણવામાં આવે છે’
એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલના દક્ષિણ એશિયાના પ્રચારક રિમેલ મોહિદિને જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનમાં મીડિયા સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા “માળખાકીય હુમલા”નો સામનો કરી રહ્યું છે. આમાં સ્વતંત્ર મીડિયા ગૃહો, તેમના જાહેરાતકર્તાઓ, તેમના બોસ અને વ્યક્તિગત પત્રકારો પર દબાણ લાવવાનો સમાવેશ થાય છે. મોહિદ્દીન કહે છે, “અસંમતિને વધુને વધુ અપરાધ તરીકે ગણવામાં આવે છે.” પત્રકારોએ શારીરિક હિંસા અને સેન્સરશીપનો સામનો કર્યો છે અને હવે PMDA વાસ્તવમાં લાગુ થવાની સંભાવનાનો સામનો કરી રહ્યા છે, જે પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતાને દબાવી દે છે. ઓછું કરશે.”
પ્રેસની સ્વતંત્રતા પર ઈમરાન ખાન સરકારનો હુમલો?
ટીકાકારોનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાનની સેન્સરશીપ ઝુંબેશ અને પ્રેસની સ્વતંત્રતા પરના હુમલાઓ વડા પ્રધાન ઇમરાન ખાનના કાર્યકાળમાં ઝડપી બન્યા હતા જેમણે શક્તિશાળી રૂઢિચુસ્તો અને ધાર્મિક વર્ગોને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જુલાઇમાં, ઇમરાન ખાનને RSFની ‘રેડ લિસ્ટ’માં દર્શાવવામાં આવ્યો હતો અને અન્ય કેટલાક રાષ્ટ્રાધ્યક્ષો જેમણે પ્રેસની સ્વતંત્રતા પર કબજો જમાવ્યો હતો.
વોશિંગ્ટનમાં વુડ્રો વિલ્સન સેન્ટર ફોર સ્કોલર્સના દક્ષિણ એશિયાના નિષ્ણાત માઈકલ કુગેલમેન કહે છે, “પ્રેસની સ્વતંત્રતા માટે પાકિસ્તાન ચોક્કસપણે સારું સ્થાન નથી.” કુગેલમેન કહે છે કે પાકિસ્તાનમાં પ્રેસ પરની કાર્યવાહી ઘણીવાર ગુપ્ત રીતે કરવામાં આવે છે. તેમના મતે, “પત્રકારોને ધમકીઓ અને ચેતવણીઓ મળે છે, મીડિયા હાઉસને તેમના જાહેરાતકર્તાઓને દૂર કરીને સજા કરવામાં આવે છે અને મીડિયા કર્મચારીઓને સેલ્ફ-સેન્સર કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.”
ઈસ્લામાબાદ સ્થિત પત્રકાર અને પ્રેસ સ્વાતંત્ર્ય કાર્યકર્તા ઈસ્મત જબીને જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાન તેની અત્યંત ખરાબ સેન્સરશીપનો સામનો કરી રહ્યું છે જે ખુલ્લું અને અપ્રગટ છે. જબીન કહે છે, “આ સુરક્ષા-અધિકૃત રાજ્યની વધતી જતી અસહિષ્ણુતાના પ્રમાણમાં છે, જે કોઈ તપાસ ઇચ્છતું નથી.” મીડિયામાં અસંમતિને મંજૂરી આપવી તે સરકારના હિતમાં નથી.”
મહિલા પત્રકારોની ઓનલાઈન સતામણી
ન્યૂયોર્ક સ્થિત મીડિયા વોચડોગ કમિટી ટુ પ્રોટેક્ટ જર્નાલિસ્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાનમાં મહિલા પત્રકારોનું કહેવું છે કે તેમને સતત ઓનલાઈન ધમકી આપવામાં આવી રહી છે, બળાત્કારની પણ. એમ્નેસ્ટી ઈન્ટરનેશનલના મોહિદ્દીન કહે છે કે ઘણી મહિલા પત્રકારો પોતાની જાતને સેન્સર કરી રહી છે અથવા ઉત્પીડનથી બચવા માટે ઓનલાઈન લેખો પોસ્ટ કરવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે છે.
મોહિદ્દીન કહે છે, “આમાંના ઘણા પત્રકારોએ એમ્નેસ્ટી ઈન્ટરનેશનલને કહ્યું છે કે તેઓએ તેમના અંગત સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટને નિષ્ક્રિય કરવા પડ્યા છે. કેટલાક હુમલાઓ સત્તાવાળાઓ તરફથી પણ છે. તેઓ જવાબ આપવાને લાયક છે, પરંતુ તેઓએ ક્યારેય તેમના લિંગના આધારે કોઈને નિશાન બનાવવું જોઈએ નહીં. અપમાનજનક ભાષાનો ઉપયોગ કરો.”
મોહિદ્દીન ઉમેરે છે, “મહિલાઓને લિંગ ભેદભાવથી બચાવવા માટે અધિકારીઓની વિશેષ જવાબદારી છે અને તેઓએ આમ કરવામાં એક ઉદાહરણ સ્થાપિત કરવું જોઈએ. દર્શાવો કે શા માટે પત્રકારોને તેમના પોતાના વર્તન દ્વારા આદર અને રક્ષણ આપવું જોઈએ અને તેમના સમર્થકો અથવા ટ્રોલ્સ દ્વારા શરૂ કરાયેલા હુમલાઓને નિરાશ કરવા જોઈએ.”
ઓનલાઈન મીડિયા સ્વતંત્રતાનું છેલ્લું સ્થાન
પાકિસ્તાનમાં મુખ્ય પ્રવાહના મીડિયા આઉટલેટ્સ પર નિયંત્રણ અને સત્તાવાળાઓ દ્વારા લાદવામાં આવેલા નિયંત્રણોને લીધે, ઓનલાઈન મીડિયા અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માટે પ્રમાણમાં વધુ સારો વિકલ્પ આપે છે. વિશ્લેષક કુગેલમેન કહે છે, “પાકિસ્તાનમાં સોશિયલ મીડિયા અને વ્યાપક ઓનલાઈન મીડિયા ખરેખર ઉદાર અને પ્રગતિશીલ વિચારો માટેનું એકમાત્ર સ્થાન છે અને તેમાં રાજ્યની અને ખાસ કરીને સૈન્યની ટીકાનો સમાવેશ થાય છે,” વિશ્લેષક કુગેલમેન કહે છે. વધુમાં કુગેલમેન કહે છે, “તે સ્વાભાવિક છે કે રાજ્ય ઓનલાઈન અસંમતિ પર કડક કાર્યવાહી કરવા માંગે છે, અને અત્યંત પિતૃસત્તાક અને લિંગ-ભેદભાવવાળા દેશમાં તે આશ્ચર્યજનક નથી કે મહિલા પત્રકારો ભોગ બને છે,” કુગેલમેન કહે છે.
પત્રકારો પર હુમલા માટે કોઈ સજા નથી
છેલ્લા છ મહિનામાં, એકલા ઇસ્લામાબાદમાં જ પત્રકારો સામે હિંસાની લગભગ 30 ઘટનાઓ જોવા મળી હતી પરંતુ એક પણ ગુનેગારની ધરપકડ કરવામાં આવી નથી. જબીન કહે છે, “પાકિસ્તાનમાં પત્રકારો અને મીડિયાકર્મીઓના સમુદાયને લાગે છે કે તેમના માટે સુરક્ષા અંગેના વિશેષ કાયદાઓ વિના, હુમલાખોરોને સજા ન થવાના કિસ્સાઓ ઘટાડી શકાતા નથી. હુમલાખોરોને સજા ન મળવાને કારણે હુમલા થતા રહે છે.”
મોહિદ્દીનનો અભિપ્રાય પણ આવો જ છે. તેમના મતે, પત્રકારો સાથે જે થાય છે તેના પ્રત્યે પાકિસ્તાની સમાજની સામાન્ય ઉદાસીનતા પણ સમસ્યામાં ફાળો આપવા માટે જવાબદાર છે. તેણી કહે છે, “અર્થપૂર્ણ કાયદા અને અમલીકરણનો અભાવ, પત્રકારો સાથે સંકળાયેલી ઘટનાઓ પ્રત્યે ઉદાસીનતા, તેમની વિશ્વસનીયતા પર શંકા પેદા કરવા માટે ઑનલાઇન ઝુંબેશ અને પ્રેસ દેશ માટે ખતરો છે તેવી ખોટી માન્યતા, આ બધું મળીને.” હુમલાખોરો પર કાર્યવાહી દુર્લભ બનાવે છે.”
