કેન્દ્રીય નાણા મંત્રી નિર્મલા સીતારમણ 1 ફેબ્રુઆરીએ નાણાકીય વર્ષ 2022-23 માટે બજેટ રજૂ કરશે. રોગચાળાને કારણે સરકાર આ વખતે પણ પેપરલેસ બજેટ રજૂ કરવા જઈ રહી છે. જ્યારે બજેટ રજૂ કરવાની તારીખ 1 ફેબ્રુઆરી નક્કી કરવામાં આવી છે, પરંતુ તેની તૈયારી કેટલાક મહિનાઓ અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં એ સમજવું જરૂરી છે કે ભારતીય બજેટ વિશે બંધારણમાં શું કહેવામાં આવ્યું છે અને સરકારે તેને રજૂ કરવાની તૈયારી કેવી રીતે કરવી પડશે?

બજેટ શું છે, બંધારણમાં તેનો ક્યાં ઉલ્લેખ છે?
બંધારણમાં બજેટનો સીધો ઉલ્લેખ નથી. જો કે, બંધારણની કલમ 112 ‘વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન’ની વાત કરે છે. આ કલમ હેઠળ, સરકાર માટે દર વર્ષે તેની આવક અને ખર્ચની વિગતો આપવી ફરજિયાત છે. આ કલમ મુજબ રાષ્ટ્રપતિને બજેટ રજૂ કરવાનો અધિકાર છે. પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ પોતે બજેટ રજૂ કરતા નથી, પરંતુ કોઈપણ મંત્રીને તેમના વતી બજેટ રજૂ કરવા માટે કહી શકે છે. હાલમાં જ દેશમાં આવું બન્યું હતું, જ્યારે અરુણ જેટલી બીમાર હતા ત્યારે પીયૂષ ગોયલે નાણામંત્રી ન હોવા છતાં બજેટ રજૂ કર્યું હતું. જો કે સામાન્ય રીતે બજેટ નાણામંત્રી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવે છે.

બજેટ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો?
બજેટ શબ્દ ફ્રેન્ચ બોગેટ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ચામડાની થેલી. એવું માનવામાં આવે છે કે સરકાર અને ઉદ્યોગપતિઓ તેમની આવક અને ખર્ચના દસ્તાવેજો ચામડાની બેગમાં રાખે છે, તેથી નાણામંત્રી પણ ચામડાની થેલીમાં પોતાના દસ્તાવેજો લઈને સંસદ પહોંચે છે. બ્રિટનમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ ભારતમાં પણ ચાલુ રહ્યો.

બજેટ શું છે?
બજેટ એક વર્ષ માટે છે. બજેટ રજૂ કરતા પહેલા એક સર્વે કરવામાં આવે છે, જેમાં સરકારની કમાણીનો અંદાજ લગાવવામાં આવે છે. બજેટમાં સરકાર પ્રત્યક્ષ કર, પરોક્ષ કર, રેલ્વે ભાડાં અને વિવિધ મંત્રાલયો દ્વારા કેટલી કમાણી કરશે તેનો અંદાજ લગાવે છે. આ સર્વેમાં એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે આગામી વર્ષમાં સરકારના ખર્ચનો અંદાજ કેટલો આવશે.

સાદી ભાષામાં કહીએ તો, બજેટ એ એક વર્ષમાં થનારી અંદાજિત આવક (કમાણી) અને ખર્ચ (અંદાજિત ખર્ચ)નું નિવેદન છે. નાણામંત્રી બજેટ ભાષણમાં આ કમાણી અને ખર્ચની વિગતો આપે છે. તેને સામાન્ય બજેટ અથવા ફેડરલ બજેટ કહેવામાં આવે છે. બજેટનો સમયગાળો એક વર્ષનો છે.

ભારતમાં બજેટ તૈયાર કરવાની જવાબદારી કોની છે?
ભારતમાં બજેટ તૈયાર કરવાનું કામ ઘણું જટિલ છે. નાણા મંત્રાલયની સાથે નીતિ આયોગ અને ખર્ચ સંબંધિત મંત્રાલયો તેને વિકસાવવામાં સામેલ છે. નાણા મંત્રાલય આ વિવિધ મંત્રાલયોની વિનંતી પર ખર્ચનો પ્રસ્તાવ તૈયાર કરે છે. આ પછી, બજેટ બનાવવાનું કામ નાણાં મંત્રાલય હેઠળના આર્થિક બાબતોના વિભાગના બજેટ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

બજેટ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા શું છે?

1. બજેટ વિભાગ તમામ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ, વિભાગો, સશસ્ત્ર દળોને એક પરિપત્ર જારી કરે છે, જેમાં તેમને આગામી વર્ષ માટે અંદાજો તૈયાર કરવા માટે નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. મંત્રાલયો અને વિભાગોએ તેમની માંગણીઓ રજૂ કર્યા પછી, નાણા મંત્રાલયના ખર્ચ વિભાગે તમામ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો સાથે કરારો શરૂ કર્યા છે.

2. આ દરમિયાન, આર્થિક બાબતોનો વિભાગ અને મહેસૂલ વિભાગ ખેડૂતો, વેપારીઓ, અર્થશાસ્ત્રીઓ, નાગરિક સમાજ સંસ્થાઓ જેવા વિવિધ હિતધારકોના સંપર્કમાં આવે છે અને બજેટ પર તેમના મંતવ્યો માંગે છે. આ પ્રક્રિયાને પ્રી-બજેટ ચર્ચા પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે પ્રી-બજેટ તૈયારી પ્રક્રિયા છે. આ પછી નાણા મંત્રી ટેક્સને લઈને અંતિમ નિર્ણય લે છે. બજેટને આખરી ઓપ આપતા પહેલા તમામ પ્રસ્તાવો પર વડાપ્રધાન સાથે ચર્ચા પણ કરવામાં આવે છે અને તેમને આગામી નિર્ણયોથી માહિતગાર કરવામાં આવે છે.

3. છેલ્લા પગલા તરીકે, નાણા મંત્રાલય બજેટ સેટ કરવામાં સામેલ તમામ વિભાગો પાસેથી આવક અને ખર્ચની રસીદો એકત્રિત કરે છે. આના દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલ ડેટા આગામી વર્ષ માટે અંદાજિત કમાણી અને ખર્ચની યોજના તૈયાર કરે છે. આ સિવાય સરકાર બજેટને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે ફરી એકવાર રાજ્યો, બેંકર્સ, કૃષિ ક્ષેત્રના લોકો, અર્થશાસ્ત્રીઓ અને ટ્રેડ યુનિયનો સાથે બેઠક કરશે. આમાં, આ હિતધારકોને કર મુક્તિ અને નાણાકીય મદદ જેવી બાબતોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. છેલ્લે, નાણા મંત્રાલય સુધારેલા બજેટ અંદાજોના આધારે બજેટ ભાષણ તૈયાર કરે છે.

બજેટ રજૂ કરતા પહેલા શા માટે ‘હલવા સમારોહ’ યોજાય છે?
નાણામંત્રી બજેટ પહેલા હલવા સમારોહનું પણ આયોજન કરે છે. આ હલવો સમારોહ એ વાતનો સંકેત છે કે બજેટને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે અને તેના પ્રકાશનનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે. આ સમારોહમાં મોટી સંખ્યામાં બજેટ તૈયાર કરનાર અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓનો આભાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. હકીકતમાં, નાણા મંત્રાલયના બજેટ વિભાગના તમામ અધિકારીઓ, જેઓ બજેટ બનાવવાના કામમાં જોડાયેલા છે, તેમને સંસદમાં બજેટ રજૂ ન થાય ત્યાં સુધી તેમના પરિવારનો સંપર્ક કરવાની મંજૂરી નથી. આવી સ્થિતિમાં, સરકાર તેમની મહેનત બદલ આભાર વ્યક્ત કરવા માટે હલવા સમારોહનું પણ આયોજન કરે છે.

Ukraine Russia Tension / ભારતીય દૂતાવાસે કહ્યું- યુક્રેનમાં હાજર નાગરિકોએ નોંધણી કરાવવી, મળશે મદદ

Photos / બિહારમાં વિદ્યાર્થીઓનો હિંસક વિરોધઃ ચાલતી ટ્રેનોમાં લગાવી આગ, જુઓ બોગીઓ બળી ગયાના ફોટા

ના હોય… / સહારાના રણમાં ચોંકાવનારી ઘટના! તપતી રેતી પર હિમવર્ષા, વૈજ્ઞાનિકોએ કહ્યું, …