જ્ઞાનવાપીનો ઉલ્લેખ: શિવની નગરી વારાણસીમાં 390 વર્ષ પહેલાં પણ વિશ્વેશ્વર શિવલિંગની પૂજા કરવામાં આવી હતી. બ્રિટિશ પ્રવાસી પીટર મંડીએ તેમના પુસ્તક ‘ધ ટ્રાવેલ ઓફ પીટર મંડી ઇન યુરોપ એન્ડ એશિયા 1608-1667’માં બનારસની પોતાની યાત્રાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે અને આમાં તેમણે શિવ પૂજા વિશે પણ વિગતવાર લખ્યું છે. મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંના સમયમાં બનારસની મુલાકાત લેનાર પીટર મંડીએ પોતાના પુસ્તકમાં તેનો ઉલ્લેખ કરતા લખ્યું છે કે તે ક્ષત્રિયો, બ્રાહ્મણો અને બનિયાઓની વસાહત છે. કાશી વિશ્વેશ્વર મહાદેવનું સૌથી મોટું મંદિર છે, લોકો દૂર-દૂરથી પૂજા કરવા આવે છે.
મહાદેવની મૂર્તિનો ઉલ્લેખ કરતા પીટર મંડીએ લખ્યું છે કે ‘તે પોતે મંદિરની અંદર ગયા હતા, જ્યાં મધ્યમાં એક ઉંચી જગ્યા પર એક મોટો ઊંચો સાદો કોતરાયેલો પથ્થર મૂકવામાં આવ્યો છે, જેના પર લોકો ગંગા નદીનું પાણી અને દૂધ ચઢાવે છે. ત્યાંના લોકો આ મૂર્તિને મહાદેવ તરીકે ઓળખે છે. મંડીએ આ પથ્થરની ટોચ પર રેશમી ચાંદનીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
આ પુસ્તકમાં પીટર મંડીએ પૂજાની વિધિઓ ઉપરાંત ગણેશ ચતુર્ભુજ મંદિર અને શિવલિંગની આસપાસના દેવી મંદિર સહિત અનેક પૂજા સ્થાનોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ સાથે તેમણે લખ્યું છે કે મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર નંદી રહે છે. પીટર મંડીએ તેમના પુસ્તકમાં જ્ઞાનવાપીના નામનો સીધો ઉલ્લેખ કર્યો નથી, પરંતુ તેમના વર્ણનો દ્વારા તે સ્પષ્ટપણે દર્શાવેલ છે. આ ઉપરાંત તેમણે તેમના પુસ્તકમાં 1632માં અહીં ફેલાયેલી મહામારીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
સ્કંદ પુરાણમાં પણ જ્ઞાનવાપીનો ઉલ્લેખ છે.
કાશી વિશ્વનાથ મંદિરના ટ્રસ્ટી પ્રોફેસર બ્રજભૂષણ ઓઝાના જણાવ્યા અનુસાર સ્કંદ પુરાણના કાશી વિભાગમાં વર્ણન છે કે જ્ઞાનવાપી કાશીનું મૂળ કેન્દ્ર છે. ઓઝા સ્કંદ મહાપુરાણ બતાવતા કહેવાય છે કે આ પુરાણના કાશીખંડના 34મા અધ્યાયમાં 36મો, 37મો, 38મો અને 39મો શ્લોક જ્ઞાનવાપીની મહાનતા પર છે. 36મા શ્લોકમાં સ્પષ્ટપણે લખ્યું છે કે વિશ્વેશ્વરની દક્ષિણે જ્ઞાનવાપી આવેલું છે. આ સાથે તેઓ કહે છે કે ‘હાલની સ્થિતિમાં તે કાશી વિશ્વનાથની ઉત્તર દિશામાં બની ગયું છે. ઓઝા સ્પષ્ટતા કરે છે કે નંદીનું મુખ મસ્જિદ તરફ હતું એટલે કે ત્યાં શિવલિંગ હતું અને આ રીતે જ્ઞાનવાપીની સ્થિતિ પણ તે સમયે ત્યાં સ્થિત વિશ્વેશ્વરની દક્ષિણ દિશામાં હતી અને સ્કંદ મહાપુરાણના કાશીખંડમાં પણ આ જ લખ્યું છે. તે સમજાવે છે કે આ અધ્યાયના 70મા શ્લોકમાં પણ સ્પષ્ટ વર્ણન છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે – ઇતિ જ્ઞાનમ મામોદભૂતમ્ જ્ઞાનવપક્ષણાત્ક્ષણાત્. મતલબ કે જ્ઞાનવાપીના દર્શનથી જ મારામાં ક્ષણભરમાં જ્ઞાનનો સંચાર થયો. જ્ઞાનવાપી એટલે જ્ઞાનનો કૂવો. વાપી અને જ્ઞાન સંસ્કૃત શબ્દો છે.
આ પણ વાંચો: Sarpanch Murder Case/ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સરપંચની હત્યાનો મામલો પોલીસે ઉકેલ્યો, 3 આતંકવાદીઓની ધરપકડ
