સંપ્રદાયના સ્થાપક, શ્રી દેવચંદ્રજી મહારાજ (ઈ.સ. 1581-1655), ભારતના ઉમરકોટ ગામમાં (હવે પાકિસ્તાનમાં ) સિંધ પ્રાંતમાં જન્મ્યા હતા . નાનપણથી જ તેમના સ્વભાવમાં સાધુવૃત્તિઓ હતી. 16 વર્ષની ઉંમરે, તેમણે સંસારનો ત્યાગ કર્યો અને બ્રહ્મ-જ્ઞાનની શોધમાં કચ્છના ભુજ અને પાછળથી જામનગર ગયા .
શ્રી દેવચંદ્રજી મહારાજ દ્વારા નક્કર આકાર અને સ્વરૂપ આપી નિજાનંદ સંપ્રદાય નામનો નવો ધર્મ નો પ્રવાહ શરુ થયો.
તેઓ જામનગર સ્થાયી થયા , જ્યાં તેમણે વેદ , વેદાંતિક જ્ઞાન અને ભાગવતમની સમજ આપી હતી. સામાજીક ભાષામાં સામાજિક વર્ગ અને ધાર્મિક તફાવતને ધ્યાનમાં લીધા વિના વ્યક્તિઓને મૂર્તિમંત બનાવવા માટે, અને તેમને “તારતમ” તરીકે ઓળખાતા દૈવી જ્ઞાનની સહાયથી તેમના વાસ્તવિક સ્વમાં જાગૃત કરવા પ્રયાસ હાથ ધર્યો હતો. તેમના અનુયાયીઓ પાછળથી સુન્દરસાથ અથવા પ્રણામી નામે ઓળખાયા.
ભારતના સ્ટેમ્પ પર મહામતી શ્રી પ્રાણનાથજી :—-
પ્રણામી સંપ્રદાયના પ્રચાર અને પ્રસારનો શ્રેય તેમના પ્રિય શિષ્ય અને ઉત્તરાધિકારી મહામતી શ્રી પ્રાણનાથજી (મેહરાજ ઠાકુર) (1618–1694) ને જાય છે, જે કેશવ ઠાકુરના પુત્ર , જામનગર રાજ્યના દીવાન હતા . તેમણે ભારતીય ઉપખંડ અને ઓમાન, ઇરાક અને ઈરાન સહિતના અરબી વિશ્વમાં ધાર્મિક સંવાદિતા અને તારતમ નું મહાત્મ્ય સમજાવવા માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય આદર્શો ફેલાવવા માટે પ્રવાસ કર્યો હતો. તેમના દ્વારા દૈવી જ્ઞાનને પછીથી ગુજરાતી , સિંધી , અરબી , ફારસી , ઉર્દૂ , હિન્દી એમ છ ભાષાઓમાં પવિત્ર “શ્રી કુલજમ સ્વરૂપ” તરીકે સંકલિત કરવામાં આવ્યું હતું.
અને ઘણી અન્ય પ્રચલિત ભાષાઓના શબ્દો. શ્રી કુલજમ્ સ્વરૂપ ઉર્ફ તારતમ સાગર નામની તેમની કૃતિની વિશ્વવ્યાપી શ્રી કૃષ્ણ પ્રણામી મંદિરોમાં મૂર્તિઓની જેમ પૂજા થાય છે. તેમણે કુંભ મેલા હરિદ્વાર ખાતે 1735 BS (1678 એ.ડી.) માં અને ધાર્મિક ચર્ચા પણ કરી હતી અને જેમાં તેઓ સરળ વિજયી બન્યા હતા અને વિવિધ સંપ્રદાયો અને સંતોના સમૂહ દ્વારા તેમને ” નિષ્કલંક બુદ્ધ અવતાર” નું બિરુદ આપવામાં આવ્યું હતું.
બુંદેલખંડના મહારાજા શ્રી છત્રસાલ (1649–1731), મહામતી શ્રી પ્રાણનાથજીના પ્રખર શિષ્ય અને પ્રણામી ધર્મના અનુયાયી હતા. તેમની પ્રથમ બેઠક પન્ના (મધ્યપ્રદેશ)નજીકના સ્થળે 1683 માં મઉમાં થઈ હતી . તેમના ભત્રીજા દેવ કરણજી જેઓ અગાઉ રામનગરમાં સ્વામી શ્રી પ્રાણનાથજીને મળ્યા હતા , તેઓ આ સભા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હતા . બૂંદેલા શ્રી છત્રસાલ શ્રી પ્રાણનાથજીથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા અને તેમના શિષ્ય બન્યા. જ્યારે મહારાજા છત્રસાલ તેમને મળવા આવ્યા ત્યારે તે મુગલો સામેની લડાઈ માટે જઇ રહ્યા હતા.
સ્વામી પ્રાણનાથજીએ તેમને પોતાની તલવાર આપી અને આશીર્વાદ આપ્યા હતા. “તમે હંમેશા વિજયી થશો. તમારી ભૂમિ માં થી હમેશા હીરા પેદા થશે. અને તમે મહાન સમ્રાટ બનશો.” તેમની આ ભવિષ્યવાણી સાચી પડી અને આજે પણ પન્ના પ્રદેશ તેની હીરાની ખાણો માટે પ્રખ્યાત છે.
સ્વામી શ્રી પ્રાણનાથજી માત્ર મહારાજા છત્રસાલના ધાર્મિક ગુરુ જ નહીં; પરંતુ રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક બાબતોમાં પણ તેમણે માર્ગદર્શન આપ્યું. સ્વામી પ્રાણનાથજી દ્વારા પન્નામાં હીરા ઉગવાનું વરદાન આપવામાં આવ્યું જે ના પ્રતાપે મહારાજા શ્રી છત્રસાલ સમૃદ્ધ બન્યા હતા.
અન્ય જાણીતી વ્યક્તિઓની વાત કરવામાં આવે તો મહાત્મા ગાંધી ના માતૃશ્રી પુતળીબાઇ પણ પ્રણામી સંપ્રદાયની સાથે ચુસ્ત રીતે સંકળાયેલા હતા. ગાંધીજી એ પોતાની પુસ્તક માં પણ એક્સપિરિમેન્ટ્સ વિથ ટ્રુથમાં આ સંપ્રદાય વિશે ઉલ્લેખ કર્યો છે.
આ પણ વાંચો:અજય માકન રાજસ્થાનના ધારાસભ્યો સાથે વન ટુ વન વાત કરશે,સોનિયા ગાંધીએ આપ્યા નિર્દેશ
આ પણ વાંચો: પિતા કરી શકે છે દીકરી સાથે લગ્ન, અહીં મહિલાઓ માટે છે ખૂબ જ ભયાનક કાયદો
