આ સુધારાઓને લઈને દેશની રાજકીય વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન થવાની શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.

 વિધાનસભામાં અને  લોકસભા બેઠકો(Loksabha Seats)નું નવુ માળખુ

પ્રસ્તાવિત સુધારા મુજબ લોકસભામાં સભ્યોની સંખ્યા વધારીને નવી રચના કરવામાં આવશે, જેમાં:

• રાજ્યોમાંથી ચૂંટાયેલા સભ્યોની મહત્તમ સંખ્યા: 815
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી પ્રતિનિધિત્વ: 35 સભ્યો
• કુલ સંભવિત લોકસભા શક્તિ: લગભગ 850 બેઠકો

સરકારનું કહેવું છે કે 1971ની વસ્તી ગણતરી પર આધારિત હાલની વ્યવસ્થા હવે દેશની વર્તમાન વસ્તી અને સામાજિક વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરતી નથી. તેથી પ્રતિનિધિત્વને વધુ સંતુલિત બનાવવા માટે આ ફેરફાર જરૂરી છે.

 સીમાંકન પ્રક્રિયામાં મોટો ફેરફાર

બિલમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ સીમાંકન સંબંધિત છે. અનુચ્છેદ 82 અને 170માં રહેલા જૂના પ્રતિબંધોને દૂર કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જેના કારણે 2026 પછીની પ્રથમ વસ્તી ગણતરીના આધારે નવી સીમાંકન પ્રક્રિયા શક્ય બનશે.

આ માટે એક નવું સીમાંકન પંચ (Delimitation Commission) રચાશે, જેમાં:

• અધ્યક્ષ: સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ
• સભ્ય: મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અથવા પ્રતિનિધિ

આ પંચ મતવિસ્તારોની નવી રચના, સીમાઓનું પુનર્નિર્માણ અને બેઠકોની ફાળવણી કરશે.

 “વસ્તી”ની વ્યાખ્યામાં ફેરફાર

નવા બિલ હેઠળ બંધારણની વિવિધ કલમોમાં “વસ્તી”ની વ્યાખ્યા બદલાશે. હવે વસ્તીનો અર્થ એવી ગણતરીથી લેવામાં આવશે જે:

• સંસદ દ્વારા માન્ય હોય
• અને જેનો ડેટા સત્તાવાર રીતે પ્રકાશિત થયો હોય

આ ફેરફાર ભવિષ્યમાં સીમાંકન અને પ્રતિનિધિત્વ નક્કી કરવામાં વધુ લવચીકતા આપશે.

મહિલા અનામતમાં ઝડપથી અમલ

106મા બંધારણીય સુધારા હેઠળ પસાર થયેલ નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ મુજબ મહિલાઓ માટે લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં 33% અનામત નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.

નવા પ્રસ્તાવ મુજબ:

• સીમાંકન પૂર્ણ થયા બાદ તરત જ મહિલા અનામત લાગુ થશે
• અલગથી લાંબી રાહ જોવાની જરૂર નહીં રહે
• અનામત SC/ST બેઠકોમાં પણ લાગુ પડશે
• શરૂઆતમાં 15 વર્ષ માટે અમલ, ત્યારબાદ સંસદ તેને લંબાવી શકે

 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પણ મોટા ફેરફાર

બિલમાં દિલ્હી, પુડુચેરી અને જમ્મુ-કાશ્મીર સંબંધિત કાયદાઓમાં પણ સુધારા સૂચવાયા છે:

દિલ્હી

• વિધાનસભા સભ્યો ઓછામાં ઓછા 70

પુડુચેરી

• ઓછામાં ઓછા 30 સભ્યો
• 5 નામાંકિત સભ્યો (જેમાથી 2 મહિલાઓ)

જમ્મુ અને કાશ્મીર

• કુલ સભ્યો ઓછામાં ઓછા 114
• POK માટે 24 બેઠકો ખાલી રાખવામાં આવશે

SC/ST પ્રતિનિધિત્વ સુરક્ષિત રાખવાનો પ્રયાસ

સીમાંકન બાદ પણ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના પ્રતિનિધિત્વમાં ઘટાડો ન થાય તે માટે ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો માટે અલગ વ્યવસ્થાઓ સૂચવવામાં આવી છે.

બિલનું મહત્વ શું છે?

સરકારના મતે આ સુધારા:

• દેશની બદલાતી વસ્તી રચનાને પ્રતિબિંબિત કરશે
• રાજ્યો વચ્ચે પ્રતિનિધિત્વ વધુ સંતુલિત બનાવશે
• મહિલાઓને રાજકીય ક્ષેત્રમાં વધુ તક આપશે
• લોકશાહીને વધુ “પ્રતિનિધિ આધારિત” બનાવશે

વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે આ બિલ પસાર થાય તો ભારતના સંસદીય ઈતિહાસમાં આ સૌથી મોટા બંધારણીય ફેરફારોમાંનું એક બની શકે છે.

આ પ્રસ્તાવિત બંધારણીય સુધારો માત્ર બેઠકોના આંકડામાં ફેરફાર નથી, પરંતુ દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થા, પ્રતિનિધિત્વ નીતિ અને લિંગ સમાનતા તરફનો એક મોટો નીતિગત ફેરફાર છે. હવે નજર રહેશે કે સંસદમાં આ બિલ પર કેવી રાજકીય ચર્ચા અને સહમતિ ઊભી થાય છે.