xજેમ જેમ વૈશ્વિક શહેરીકરણ ઝડપથી ચાલુ રહે છે, તેમ રેતી (Sand)નો ઉપયોગ કરતી કોંક્રિટ, કાચ અને બાંધકામ સામગ્રીની માંગ વધે છે. 2050 સુધીમાં એવો અંદાજ છે કે વિશ્વની 68% જેટલી વસ્તી શહેરોમાં રહેતી હશે. પરંતુ તે લોકોને રહેવા માટે ઔદ્યોગિક રેતી ખનન અથવા એકંદર નિષ્કર્ષણ – જ્યાં બાંધકામમાં ઉપયોગ માટે નદીના પટ, તળાવો, મહાસાગરો અને દરિયાકિનારાઓમાંથી રેતી અને કાંકરી દૂર કરવામાં આવે છે. જેના કારણે પર્યાવરણ પર ભારે અસર પડી રહી છે.

કેટલી રેતી ખનન થાય છે ?

યુનાઈટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNEP) અનુસાર, છેલ્લા 2 દાયકામાં રેતીનું ખાણકામ 3 ગણું વધ્યું છે, જેમાં માંગ 2019 માં વાર્ષિક 50 અબજ ટન સુધી પહોંચી ગઈ હતી.. ખરેખર વિષુવવૃત્તની આસપાસ 27 મીટર ઉંચી અને 27 મીટર પહોળી દિવાલ બનાવવા માટે દર વર્ષે વપરાતી રેતી અને કાંકરીનો જથ્થો પૂરતો છે. પરંતુ રેતીના નિષ્કર્ષણ, સોર્સિંગ, ઉપયોગ અને વ્યવસ્થાપન વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં અનિયંત્રિત છે, જેનો અર્થ છે કે આપણે તેને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બદલી શકાય તેટલી ઝડપથી તેનો વપરાશ કરીએ છીએ.

UNEP ના સેન્ડ એન્ડ સસ્ટેનેબિલિટી રિપોર્ટ(SSR) કહે છે કે “રેતીની કટોકટી”(Sand Crisis) ને ટાળવા માટે તાત્કાલિક પગલાં – ખનન નિષ્કર્ષણ પર પ્રતિબંધ સહિત જરૂરી છે. દરિયાઈ ડ્રેજિંગ ઉદ્યોગ દ્વારા દર વર્ષે લગભગ 6 બિલિયન ટન દરિયાઈ રેતી પણ ખોદવામાં આવે છે, જે “જૈવવિવિધતા અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયોને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે,” UNEPનું નવું ડેટા પ્લેટફોર્મ, મરીન સેન્ડ વોચ જણાવે છે.

રેતી ખનનની પર્યાવરણીય અસર

નદીઓશ્(Rivers) અને દરિયાઇ ઇકોસિસ્ટમ્સ(Sea Ecosystem)માંથી રેતીનું ખાણકામ “ધોવાણ, પાણીનું ખારાશ, તોફાન સામે રક્ષણ ગુમાવવા અને જૈવવિવિધતા પર અસર તરફ દોરી શકે છે, જે અન્ય બાબતોની સાથે પાણી પુરવઠો, ખાદ્ય ઉત્પાદન, મત્સ્યઉદ્યોગ અથવા અન્ય બાબતો દ્વારા આજીવિકા માટે જોખમ ઊભું કરે છે. પ્રવાસન ઉદ્યોગ,” UNEP કહે છે. 2018 માં, વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ (WWF) એ ચેતવણી આપી હતી કે યાંગ્ત્ઝે અને મેકોંગ જેવી નદીના ડેલ્ટાના રેતીના ખનનથી આબોહવા-સંબંધિત આપત્તિઓનું જોખમ વધી રહ્યું છે , કારણ કે પૂર સામે રક્ષણ આપવા માટે પૂરતો કાંપ નથી.

“નદીઓમાં રેતી રાખવી એ આબોહવા પરિવર્તન માટે શ્રેષ્ઠ અનુકૂલન છે,” WWF ના માર્ક ગોઇચોટે(Mark Goichote) થોમસન રોઇટર્સ ફાઉન્ડેશન(TRF)ને જણાવ્યું. “જો નદીના ડેલ્ટાને પૂરતો કાંપ મળે છે, તો તે કુદરતી પ્રતિક્રિયામાં પોતાને સમુદ્ર સપાટીથી ઉપર બનાવે છે.”

ભૌતિક પર્યાવરણ અસર

* રેતી કાઢવાથી નદીનું પટ ધોવાણ થાય છે અને નદીનું માર્ગ બદલાય છે.

* નદીના પટના ધોવાણને કારણે કાંઠો પણ ધોવાણ થાય છે.

જૈવિક પર્યાવરણ અસર

* નદીમાં રહેતા સુક્ષ્મજીવો, જળચર વનસ્પતિ અને માછલીઓને નુકસાન થાય છે.

* ખાદ્ય શૃંખલામાં વિક્ષેપ પડે છે.

* સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન થાય છે.

રાસાયણિક પર્યાવરણ અસર

* પાણીમાં ઝેરી તત્વોની માત્રા વધી જાય છે.

* પાણીમાં પોષક તત્ત્વોની માત્રા ઘટી જાય છે.

* પાણીમાં કાંપની માત્રા વધી જાય છે.

માનવસર્જિત પર્યાવરણ અસર

* રસ્તાઓ, પુલો અને ઇમારતોને નુકસાન થાય છે.

* ખેતીની જમીન બગડે છે.

* મત્સ્યઉદ્યોગને નુકસાન થાય છે.

* પીવાના પાણીનો પુરવઠો ઘટે છે.

* માનવ સ્વાસ્થ્યને જોખમ થાય છે.

રેતીની કટોકટી ટાળવા માટે શું કરી શકાય ?

જ્યારે સરકારો પર રેતી ખનનને નિયંત્રિત કરવા માટે દબાણ વધી રહ્યું છે, ત્યારે બાંધકામમાં ઉપયોગ કરવા અને વિશ્વની સતત રહેતી આવાસ કટોકટીના ઉકેલ માટે રેતીનો વિકલ્પો શોધવા માટે પ્રયત્ન કરવાની જરૂર છે. સિંગાપોરમાં દાખલા તરીકે, 3D-પ્રિન્ટેડ કોંક્રિટમાં રેતીને બદલે રિસાયકલ કરેલ કાચનો કચરો ઉપયોગમાં લેવાય છે.

UNEP રિપોર્ટ રેતીના સંકટને ટાળવા માટે 10 ભલામણોની રૂપરેખા આપે છે, જે બાંધકામ ઉદ્યોગની માંગ અને પર્યાવરણના રક્ષણને સંતુલિત કરશે:

1 : રેતીને વ્યૂહાત્મક સંસાધન તરીકે ઓળખો

2 : માત્ર રેતીના સંક્રમણો માટે સ્થળ-આધારિત પરિપ્રેક્ષ્યનો સમાવેશ કરો

3 : રિજનરેટિવ અને ગોળાકાર ભાવિ માટે પેરાડાઈમ શિફ્ટ સક્ષમ કરો

4 : નીતિ અને કાયદાકીય માળખાને વ્યૂહાત્મક રીતે એકીકૃત કરો

5 : ખનિજ અધિકારો અને સંમતિ દ્વારા માલિકી અને રેતી સંસાધનોની ઍક્સેસ સ્થાપિત કરો

6 : રેતી સંસાધનોનો નકશો, મોનિટર અને રિપોર્ટ કરો

7 : શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો, રાષ્ટ્રીય ધોરણો અને સુસંગત આંતરરાષ્ટ્રીય માળખું સ્થાપિત કરો

8 : સંસાધન કાર્યક્ષમતા અને પરિપત્રને પ્રોત્સાહન આપો

9 : સ્ત્રોત જવાબદારીપૂર્વક

10 : ઇકોસિસ્ટમ પુનઃસ્થાપિત કરો અને બાકીના નુકસાનની ભરપાઈ કરો

રેતી સંસાધન વ્યવસ્થાપનને “ફક્ત, ટકાઉ અને જવાબદાર” બનાવવા માટે, UNEP કહે છે કે રેતીને “સરકાર અને સમાજના તમામ સ્તરે વ્યૂહાત્મક સંસાધન” તરીકે ઔપચારિક બનાવવી જોઈએ, જ્યારે રેતી ખનન પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા અધોગતિ પામેલી ઇકોસિસ્ટમને પુનઃસ્થાપિત કરવી આવશ્યક છે. નદીમાંથી અતિશય પ્રમાણમાં રેતી કાઢવાથી ભૌતિક, જૈવિક, રાસાયણિક અને માનવસર્જિત પર્યાવરણ પર નકારાત્મક અસરો પડે છે. નદીમાંથી અતિશય પ્રમાણમાં રેતી ખનનથી સમગ્ર પર્યાવરણ અને માનવ જીવનને નુકસાન થાય છે.

આ પણ વાંચો: ઈન્ડિયા રિવર વીક 2020 ની થીમ છે “શું રેતી ખનન આપણી નદીઓને ખતમ રહી છે?”

આ પણ વાંચો: ગેરકાયદેસર રેતી ખનન માફિયા પર ફ્લાઇગ સ્કોઉડના દરોડા

આ પણ વાંચો:  રેતી ખનન પર SMC ના દરોડા