DehliNews: સગીરોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવા કહ્યું છે. (Social Media Account for Minors) મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવવાથી રોકવા માટે યોગ્ય કાયદાકીય વ્યવસ્થા અંગે વિચાર થવો જોઈએ. કોર્ટના તાજેતરના અવલોકન મુજબ, જો જરૂરી નિયમન કરવામાં નહીં આવે તો માહિતી ટેક્નોલોજી કાયદા હેઠળ દિશાનિર્દેશ આપવાની જરૂર પડી શકે છે.
આ મામલો (Just Rights for Children Alliance) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી સાથે જોડાયેલો છે. અરજીમાં સગીરોને સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર સ્વતંત્ર રીતે એકાઉન્ટ બનાવવાથી રોકવા તથા તેમની ઓનલાઈન સુરક્ષા માટે અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. અગાઉ 10 સપ્ટેમ્બરની સુનાવણી દરમિયાન પણ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્રનો જવાબ માંગ્યો હતો અને બાળકોની સુરક્ષા માટે યોગ્ય (safeguards તથા firewalls) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો અંગે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલી અરજીમાં મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ભારતમાં (18 વર્ષથી) ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિ સગીર ગણાય છે અને ભારતીય કાયદા હેઠળ સગીર વ્યક્તિ કરાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી નથી. તેમ છતાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવતી વખતે યુઝરને પ્લેટફોર્મના (Terms and Conditions) સ્વીકારવા પડે છે.
અરજદાર પક્ષે દલીલ કરી હતી કે સગીરો સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ સાથે ડિજિટલ રીતે કરાર સ્વીકારીને એકાઉન્ટ બનાવી રહ્યા છે, જ્યારે કાયદાકીય રીતે સગીરોની કરાર કરવાની ક્ષમતા અંગે અલગ જ જોગવાઈ છે. આથી સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં વયની યોગ્ય ચકાસણી અને માતાપિતાની સંમતિ જેવી વ્યવસ્થા જરૂરી હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
માતાપિતાની દેખરેખ હેઠળ મળી શકે છે ઍક્સેસ
આ અરજીનો હેતુ બાળકોને સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ દુનિયાથી દૂર કરવાનો નથી. અરજીમાં એવી વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી છે કે સગીરોને જરૂરી ડિજિટલ કન્ટેન્ટ, શિક્ષણ અને અન્ય ઉપયોગી સેવાઓ સુધી મર્યાદિત ઍક્સેસ મળી શકે, પરંતુ તે માતાપિતા અથવા કાનૂની વાલીની સંમતિ અને દેખરેખ હેઠળ હોય.
અહેવાલો મુજબ અરજીમાં વેરિફાઇડ પેરેન્ટલ કન્સેન્ટ,ઓળખ ચકાસણી અને વય ચકાસણી જેવી વ્યવસ્થાની માંગ કરવામાં આવી છે. એટલે કે સગીરો માટે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા કરતાં સુરક્ષિત અને કાયદેસર માળખું તૈયાર કરવાનો મુદ્દો પણ અરજીમાં ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
અરજીમાં શું કહેવામાં આવ્યું?
Just Rights for Children Alliance તરફથી દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં સગીરોની ઓનલાઈન સુરક્ષાને લઈને અનેક ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અરજીમાં જણાવાયું છે કે અસરકારક અને એકસરખી (age-verification) વ્યવસ્થા ન હોવાને કારણે બાળકો પોતાની ઉંમર અંગે માત્ર સ્વ-ઘોષણા કરીને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવી શકે છે.
અરજદાર પક્ષે ઓનલાઈન (grooming, sexual exploitation, trafficking, cyberbullying,) વ્યક્તિગત ડેટાના દુરુપયોગ અને ઉંમર માટે અનુચિત કન્ટેન્ટ જેવા જોખમોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
કેન્દ્ર સરકારની શું ભૂમિકા રહેશે?
સુપ્રીમ કોર્ટ હવે કેન્દ્ર સરકારને હાલના કાયદા અને મધ્યસ્થી નિયમો હેઠળ સગીરોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને વધુ અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરવાની શક્યતાઓ અંગે વિચારવા કહી રહી છે. તાજેતરની સુનાવણીમાં કોર્ટે સરકારને (IT Act) હેઠળ પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને નિયમન અંગે પગલાં લેવા તરફ ધ્યાન દોર્યું છે.
આ મુદ્દો માત્ર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પૂરતો મર્યાદિત નથી. બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષા, તેમની પ્રાઇવસી, ઓનલાઈન કન્ટેન્ટ અને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી જેવા અનેક મુદ્દાઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલા છે.
હવે આગળ શું થશે?
મામલે હવે કેન્દ્ર સરકાર તરફથી લેવામાં આવતા પગલાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે. કોર્ટ સમક્ષ એ મુદ્દો છે કે હાલની વ્યવસ્થામાં સગીરોની ઉંમર ચકાસવા અને તેમને યોગ્ય સુરક્ષા આપવા માટે પૂરતી કાયદાકીય તથા ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા છે કે નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટની તાજેતરની ટિપ્પણીઓ બાદ કેન્દ્ર સરકાર આ મામલે નિયમન અથવા માર્ગદર્શિકા અંગે શું પગલાં લે છે તેના પર નજર રહેશે. હાલની કાર્યવાહીનો અંતિમ કાનૂની પરિણામ હજુ સામે આવ્યું નથી, તેથી તેને (18 વર્ષથી) ઓછી ઉંમરના તમામ લોકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર અંતિમ અને અમલમાં આવી ગયેલો પ્રતિબંધ માનવો યોગ્ય નથી.
