Uttarpradesh News : હાલમાં જ પ્રયાગરાજમાં મહાકુંભ દરમિયાન નાસભાગમાં 30 લોકોના મોત થયા હતા અને 60થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા. આ ઘટના બાદ ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે ન્યાયિક તપાસના આદેશ આપ્યા છે. આ તપાસ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નિવૃત્ત જસ્ટિસ હર્ષ કુમારના નેતૃત્વમાં ત્રણ સભ્યોની પેનલ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવશે. આ પેનલનો ઉદ્દેશ્ય ઘટનાના કારણોની તપાસ કરવાનો અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓને રોકવા માટેના પગલાં સૂચવવાનો છે.
પરંતુ કુંભ મેળામાં આ પ્રકારની નાસભાગ પહેલીવાર નથી થઈ. આવી જ દુ:ખદ ઘટનાઓ 1954 અને 2013માં બની હતી, જેમાં ઘણા લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. આ ઘટનાઓના તપાસ અહેવાલોમાં વહીવટી બેદરકારી અને ભીડ વ્યવસ્થાપનમાં ખામીઓ પ્રકાશમાં આવી હતી. ચાલો આપણે 1954 અને 2013 ની તે નાસભાગની ઘટનાઓની ફરી મુલાકાત કરીએ અને જાણીએ કે તે તપાસમાં શું તારણો આવ્યા હતા. 1954નો કુંભ મેળો 14 જાન્યુઆરીથી 3 માર્ચ સુધી પ્રયાગરાજ (તત્કાલીન અલ્હાબાદ)માં યોજાયો હતો. આઝાદી પછી આ પહેલો કુંભ હતો અને સંગમમાં લગભગ 50 લાખ લોકો એકઠા થયા હતા. 3 ફેબ્રુઆરીએ મૌની અમાવસ્યાના દિવસે આ મેળામાં ભારે નાસભાગ મચી ગઈ હતી,
જેમાં મોટી સંખ્યામાં લોકોના મોત થયા હતા. ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે આ અકસ્માતની તપાસ માટે ત્રણ સભ્યોની સમિતિની રચના કરી હતી. જેમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ કમલકાંત વર્મા, યુપી સરકારના પૂર્વ સલાહકાર ડો.પન્ના લાલ અને સિંચાઈ વિભાગના મુખ્ય ઈજનેર એ.સી. મિત્રા સામેલ હતા. આ સમિતિનું કામ અકસ્માતના કારણોની તપાસ કરવાનું અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ ન બને તે માટેના પગલાં સૂચવવાનું હતું.
પરંતુ શરૂઆતથી જ આ તપાસ પર સવાલો ઉભા થયા હતા. રિપોર્ટમાં નાસભાગમાં કેટલા લોકોના મોત થયા તે અંગે કોઈ ચોક્કસ અંદાજ આપવામાં આવ્યો નથી. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે મેળામાં VIPની હાજરી અને તેમના માટે કરવામાં આવેલી સુરક્ષા વ્યવસ્થાને કારણે નાસભાગ મચી ન હતી. રિપોર્ટમાં તેને ‘કલ્પના પર આધારિત’ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
જો કે, અહેવાલમાં ચોક્કસપણે વહીવટીતંત્રની બેદરકારીનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ઓછામાં ઓછા 1,000 વધુ પોલીસકર્મીઓ અને 300 માઉન્ટેડ પોલીસ ત્યાં તૈનાત કરવા જોઈએ. જસ્ટિસ વર્માએ રિપોર્ટમાં લખ્યું છે કે મેળાની તૈયારીઓમાં વિલંબ થયો હતો અને ભીડ નિયંત્રણની વ્યવસ્થા યોગ્ય ન હતી.
અહેવાલ મુજબ, અકસ્માત મહાવીર મંદિર રોડ અને રેમ્પ નંબર 1 પાસે થયો હતો, જ્યાં અખાડા સરઘસ સંગમથી પરત ફરી રહ્યું હતું અને સ્નાન કરવા જઈ રહેલી ભીડ સાથે અથડાયું હતું. દરમિયાન, મહા નિર્વાણી અખાડાના સાધુઓએ નાસભાગમાં ફસાયેલા લોકો પર તેમની ચીમટોથી હુમલો કર્યો, જેનાથી પરિસ્થિતિ વધુ વણસી ગઈ. ઘણા લોકો નીચે પડી ગયા અને કચડાઈ ગયા. ઈતિહાસકાર કામા મેક્લીને તેમના પુસ્તક ‘પિલગ્રિમેજ એન્ડ પાવરઃ ધ કુંભ મેળા ઈન અલ્હાબાદ, 1765-1954’માં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમણે લખ્યું કે આ અકસ્માત માટે સરકારને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવી નથી. તેમણે કહ્યું કે આટલી મોટી ભીડને સંભાળવા માટે વહીવટી વ્યવસ્થા પૂરતી નથી. વન-વે રોડ દ્વિમાર્ગી બની ગયા અને લોકો કોઈ પણ વ્યવસ્થા વગર અહીં-તહીં ફરવા લાગ્યા.
મેક્લેને એ પણ જણાવ્યું કે જ્યારે લોકો સરકારના તપાસ રિપોર્ટથી સંતુષ્ટ ન હતા, ત્યારે અલ્હાબાદના કેટલાક નાગરિકોએ તેની જાતે તપાસ કરી અને ‘કુંભ ટ્રેજેડી ફેક્ટ ઇન્વેસ્ટિગેશન કમિટી’ની રચના કરી. આ કમિટીના રિપોર્ટમાં આ દુર્ઘટના માટે મંત્રીઓ, VIP અને વહીવટીતંત્ર જવાબદાર હોવાનું બહાર આવ્યું છે.
રિપોર્ટમાં લખવામાં આવ્યું છે કે, ‘આ અકસ્માત અચાનક નથી થયો, તેને રોકી શકાયો હોત. પરંતુ વહીવટી તંત્ર પ્રજાની સેવા કરવાને બદલે શાસક પક્ષને ખુશ કરવામાં વ્યસ્ત હતું. હજારો નિર્દોષ લોકો માર્યા ગયા… સત્ય છુપાવવા માટે મૃત્યુની સંખ્યા ઓછી નોંધવામાં આવી અને ખોટી માહિતી ફેલાવવામાં આવી. 10 ફેબ્રુઆરી 2013 ના રોજ, પ્રયાગરાજ રેલ્વે સ્ટેશન પર કુંભ મેળા દરમિયાન એક વિશાળ નાસભાગ મચી હતી,
જેમાં 40 થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો હતો. પ્રત્યક્ષદર્શી ઓના જણાવ્યા અનુસાર, રેલવેએ છેલ્લી ક્ષણે ટ્રેનનું પ્લેટફોર્મ બદલવાની જાહેરાત કરી હતી, જેનાથી ગભરાટ ફેલાયો હતો. 17 ફેબ્રુઆરીના રોજ, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે ઘટનાની તપાસ માટે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ ઓમકારેશ્વર ભટ્ટના નેતૃત્વમાં તપાસ પંચની રચના કરી હતી. કમિશને તેનો રિપોર્ટ 14 ઓગસ્ટ 2014ના રોજ રાજ્યપાલ રામ નાઈકને સુપરત કર્યો હતો. આ રિપોર્ટમાં રેલવે, ઉત્તર પ્રદેશ ટ્રાન્સપોર્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ, અલ્હાબાદ એડમિનિસ્ટ્રેશન અને પોલીસને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.
રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે રેલવેએ મૌની અમાવસ્યા પર કેટલા યાત્રીઓ આવશે અને તેમને હેન્ડલ કરવા માટે કેટલી વ્યવસ્થા કરવી પડશે તેનો યોગ્ય અંદાજ નથી લગાવ્યો. જાન્યુઆરી 2019માં સમાચાર આવ્યા કે યોગી આદિત્યનાથ સરકારે વિધાનસભામાં આ રિપોર્ટ રજૂ કરવાની મંજૂરી આપી દીધી છે. પરંતુ ત્યારબાદ આ રિપોર્ટ પર કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી.
દરમિયાન, જુલાઈ 2014 માં, કેગે ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભામાં એક અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો, જેમાં ઘણી ગેરરીતિઓ બહાર આવી હતી. અહેવાલ મુજબ, મેળાની 59% બાંધકામ યોજનાઓ અને 19% જરૂરી સુવિધાઓ મેળો શરૂ થયા પછી પણ અધૂરી હતી. 111 પૈકી 81 બાંધકામો ટેકનિકલ તપાસ વિના કરવામાં આવ્યા હતા. CAGએ કહ્યું, ‘મેળા માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક આયોજન કરવામાં આવ્યું ન હતું, વિભાગો વચ્ચે યોગ્ય સંકલન નહોતું કે કોઈ વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો ન હતો.
આ પણ વાંચો:વારાણસીમાં ગંગા નદીમાં બોટ પલટી, 60 શ્રદ્ધાળુઓ સવાર હતા
આ પણ વાંચો:કિન્નર અખાડામાં બળવો થતાં મમતા કુલકર્ણી મહામંડલેશ્વરના પદ પરથી બરખાસ્ત
