બરફની સફેદ ચાદર લપેટીને બેઠેલા એન્ટાર્કટિકા (Antarctica) ખંડની અંદર એક એવી જગ્યા આવેલી છે, જેને પહેલી નજરે જોતાં જ અચંબો થઈ જાય. અતિશય ઠંડી અને સુમસામ ખીણોની વચ્ચે વહેતા એક અનોખા ધોધને દુનિયા ‘બ્લડ ફોલ્સ’ એટલે કે ‘લોહિયાળ ધોધ’ તરીકે ઓળખે છે. ટેલર ગ્લેશિયર (બર્ફીલી નદી) માંથી ફૂટતા આ લાલ રંગના ઝરણાને જ્યારે શરૂઆતમાં જોવામાં આવ્યો, ત્યારે લોકો તેને કોઈ અસામાન્ય કે ભૂતિયા ઘટના માનતા હતા. જોકે, સંશોધકોએ લાંબા અભ્યાસ બાદ આ રહસ્ય પરથી પડદો ઊંચક્યો છે.
પાણી લોહી જેવું લાલ દેખાવા પાછળનું સાચું કારણ
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય કે શું ખરેખર બરફમાંથી લોહી નીકળે છે? વિજ્ઞાન કહે છે કે ના, આ કોઈ લોહી નથી. આ ગ્લેશિયરની નીચે દબાયેલું પાણી અત્યંત ખારું છે અને તેમાં આયર્ન (લોખંડ) ની માત્રા ખૂબ વધારે છે. જ્યારે આ આયર્નયુક્ત પાણી બરફની તિરાડોમાંથી બહાર આવીને વાતાવરણના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે હવામાં રહેલા ઓક્સિજન સાથે તેની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા થાય છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ પ્રક્રિયાને ‘ઓક્સિડેશન’ કહે છે. લોખંડને કાટ લાગવાથી જેમ તેનો રંગ લાલ-ચોકલેટી થઈ જાય છે, બરાબર એ જ રીતે આ પાણી પણ હવામાં ભળતાની સાથે જ ઘાટા લાલ રંગમાં ફેરવાઈ જાય છે.
પ્રકાશ અને ઓક્સિજન વિના બરફની નીચે ધબકે છે દુનિયા
આ ધોધ માત્ર પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ વિજ્ઞાન જગત માટે પણ સંશોધનનો મોટો વિષય છે. બરફના સેંકડો ફૂટ ઊંડા અંધકારમાં, જ્યાં સૂર્યપ્રકાશ કે ઓક્સિજનનું નામોનિશાન નથી, ત્યાં લાખો વર્ષોથી નાના સૂક્ષ્મજીવો (બેક્ટેરિયા) જીવિત છે. આ અદભૂત જીવો જીવવા માટે પ્રકાશ પર નિર્ભર નથી, પરંતુ પાણીમાં રહેલા સલ્ફેટ અને આયર્નમાંથી પોતાની ઊર્જા મેળવે છે. બાહ્ય દુનિયાથી તદ્દન અલગ હોવા છતાં આ પ્રતિકૂળ સ્થિતિમાં તેમનું અસ્તિત્વ ટકી રહ્યું છે.
અન્ય ગ્રહો પર જીવન શોધવામાં મદદ કરશે ‘બ્લડ ફોલ્સ’
ખગોળશાસ્ત્રીઓ અને વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે બ્લડ ફોલ્સની આ નિવસનતંત્ર (ecosystem) નો અભ્યાસ આપણને પૃથ્વી સિવાયના અન્ય ગ્રહો અથવા ચંદ્ર પર જીવનની શક્યતાઓ સમજવામાં મદદ કરી શકે છે. એન્ટાર્કટિકાનો આ ધોધ ભલે જોવામાં થોડો ડરામણો અને વિચિત્ર લાગે, પરંતુ તે સાબિત કરે છે કે પ્રકૃતિ પૃથ્વીના સૌથી મુશ્કેલ ખૂણાઓમાં પણ જીવન અને વિજ્ઞાનના અણધાર્યા રહસ્યો સાચવીને બેઠી છે.
