Science: વરસાદના પ્રથમ ટીપા સાથે, એક અનોખી સુગંધ હવામાં ફેલાય છે, જે આપણને બધાને ગમે છે. આ સુગંધ આપણને તાજગી અનુભવે છે અને આપણા મનને ખુશ કરે છે. વરસાદની આ સુગંધનો સાહિત્યમાં ઘણો ઉલ્લેખ થયો છે. ઘણીવાર લોકો વિચારે છે કે આ મીઠી સુગંધ માટી અને વરસાદના પાણીના મિશ્રણથી આવે છે, પરંતુ એવું નથી. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ સુગંધ ક્યાંથી આવે છે? આવો જાણીએ આ રહસ્યમય સુગંધ વિશે.
વરસાદ પછી આપણે ઘણી વખત મીઠી સુગંધ અનુભવીએ છીએ, પરંતુ તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે વૈજ્ઞાનિકોએ આ સુગંધને એક નામ પણ આપ્યું છે. આ સુગંધનું વૈજ્ઞાનિક નામ ‘પેટ્રીચોર’ છે. 1960 ના દાયકામાં બે ઓસ્ટ્રેલિયન સંશોધકો દ્વારા તેનું નામ સૌપ્રથમ આપવામાં આવ્યું હતું. આ સુગંધ પૃથ્વીની ભેજવાળી હોવાથી આવે છે. ચાલો આ અનન્ય અને રહસ્યમય સુગંધ પાછળના વિજ્ઞાન પર નજીકથી નજર કરીએ .
ઓસ્ટ્રેલિયન વૈજ્ઞાનિકો ઇસાબેલ જોય બાયર્સ અને રિચાર્ડ ગ્રેનફેલ થોમસે 1964માં ‘પેટ્રીકોર’ શબ્દની રચના કરી હતી. ‘પેટ્રિચોર’ શબ્દ બે ગ્રીક શબ્દોથી બનેલો છે – ‘પેટ્રોસ’ અને ‘ઇચોર’. ‘પેટ્રોસ’ નો અર્થ ‘પથ્થર’ થાય છે, જ્યારે ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં દેવતાઓની નસોમાં વહેતા પ્રવાહી માટે ‘ઇચોર’નો ઉપયોગ થાય છે. આ શબ્દ પૃથ્વી અને હવા વચ્ચેના જોડાણ પર ભાર મૂકવા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો, જે વરસાદ દરમિયાન સુગંધના પ્રકાશન માટે જવાબદાર છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ વરસાદની સુગંધ અને તેના માટે જવાબદાર રાસાયણિક સંયોજનો પર તેમના સંશોધન નેચર જર્નલમાં પ્રકાશિત કર્યા છે . અભ્યાસ માટે, બેર અને થોમસે સૂકી જમીન પર વરસાદથી ઉત્પન્ન થતી માટીની ગંધની તપાસ કરી. તેઓએ બે મુખ્ય સંયોજનો ઓળખ્યા, જીઓસ્મિન અને 2-મેથિલિસોબોર્નિયોલ, જે માટીના બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. તેઓ પેટ્રિકોર સુગંધ બનાવવા માટે સૌથી વધુ જવાબદાર છે.
બેર અને થોમસના સંશોધનના ઘણા સમય પહેલા, વિશ્વ વરસાદની ગંધ અને પેટ્રિકોરની ઘટનાથી વાકેફ હતું. પરંતુ તે બંનેએ તેમના સંશોધનના આધારે તેને સાબિત કર્યું અને તેને વૈજ્ઞાનિક સાહિત્યમાં નામ આપ્યું. વરસાદની સુગંધ પાછળની રસાયણશાસ્ત્રને સમજવામાં તેમના કામે મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો.
પેટ્રિચોર કેવી રીતે રચાય છે?
વરસાદ સાથે જે સુગંધ આવે છે તે વરસાદના ટીપાં સહિત ઘણી વસ્તુઓને કારણે થઈ શકે છે. વરસાદની ગંધ પાછળનું સાચું કારણ બેક્ટેરિયા છે. એક્ટિનોમીસેટ્સ એ એક પ્રકારનું ફિલામેન્ટસ બેક્ટેરિયા છે જે જ્યારે ભેજવાળી અને ગરમ હોય ત્યારે જમીનમાં ઉગે છે. જ્યારે જમીન સુકાઈ જાય છે, ત્યારે બેક્ટેરિયા જમીનમાં બીજકણ ઉત્પન્ન કરે છે.
વરસાદનો ભેજ અને દબાણ આ નાના બીજકણને હવામાં ઊંચે લઈ જાય છે, જ્યાં વરસાદ પછીનો ભેજ એરોસોલ (એરોસોલ એર ફ્રેશનરની જેમ) તરીકે કામ કરે છે. ભેજવાળી હવા સરળતાથી બીજકણ આપણા સુધી લઈ જાય છે, તેથી આપણે તેમને શ્વાસમાં લઈએ છીએ. આ બીજકણમાં એક વિશિષ્ટ, માટીની સુગંધ હોય છે, જેને આપણે વારંવાર વરસાદ સાથે જોડીએ છીએ.
‘વરસાદની સુગંધ’ બેક્ટેરિયામાં હાજર જીઓસિન નામના રસાયણને કારણે થાય છે, જે બેક્ટેરિયા મરી જાય ત્યારે બહાર આવે છે. જીઓસિન એ આલ્કોહોલના પરમાણુનો એક પ્રકાર છે જે ખૂબ જ મજબૂત સુગંધ ધરાવે છે. બેક્ટેરિયા અત્યંત સામાન્ય છે અને વિશ્વભરના વિસ્તારોમાં મળી શકે છે. તેથી, તમે વિશ્વના લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં ‘વરસાદ પછી’ આ મીઠી સુગંધનો આનંદ લઈ શકો છો.
બેક્ટેરિયા ભેજવાળી જમીનમાં ખીલે છે, પરંતુ જ્યારે જમીન સુકાઈ જાય છે ત્યારે બીજકણ છોડે છે, તેથી દુષ્કાળ પછી વરસાદ ગંધમાં વધારો કરે છે. જો કે, મોટાભાગના વરસાદ પછી તમે તેને અમુક અંશે અનુભવશો.
બ્રેકથ્રુ રેઇનડ્રોપ અભ્યાસ
2015 માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં , મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી (MIT) ના સંશોધકોએ એક સિસ્ટમ શોધી કાઢી હતી. આ સમજાવી શકે છે કે કેવી રીતે વરસાદના ટીપાં એરોસોલ છોડે છે અને સંભવતઃ સુગંધિત તત્વો, બેક્ટેરિયા અને વાયરસને જમીનમાંથી પર્યાવરણમાં લઈ જાય છે. હાઇ-સ્પીડ કેમેરાનો ઉપયોગ કરીને, વૈજ્ઞાનિકોએ અવલોકન કર્યું કે જ્યારે વરસાદનું ટીપું છિદ્રોથી ભરેલી સપાટીને અથડાવે છે, ત્યારે તે અસરના બિંદુએ હવાના નાના પરપોટાને ફસાવે છે.
આ પરપોટા પછી ઉપર તરફ જાય છે અને વરસાદના ટીપા સાથે ફૂટે છે, જેનાથી એરોસોલ્સનો વાદળ બને છે. સંશોધકો માને છે કે કુદરતી વાતાવરણમાં, આ એરોસોલ્સ સુગંધિત સંયોજનો તેમજ જમીનમાંથી સૂક્ષ્મજીવો અને રસાયણોનું વહન કરી શકે છે. હળવો અથવા મધ્યમ વરસાદ આ એરોસોલ પ્રકાશનને ઉત્તેજિત કરી શકે છે, જે પછી પવન દ્વારા વિખેરાઈ શકે છે.
પેટ્રિચોર વરસાદ સાથે સંકળાયેલી એકમાત્ર સુગંધ નથી. વરસાદની એસિડિટીને કારણે બીજી સુગંધ છે. પર્યાવરણમાં રસાયણોને લીધે, વરસાદનું પાણી અમુક અંશે એસિડિક હોય છે, ખાસ કરીને શહેરી વાતાવરણમાં. જ્યારે તે જમીન પરના કાર્બનિક કાટમાળ અથવા રસાયણોના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે ખાસ કરીને સુગંધિત પ્રતિક્રિયા પેદા કરી શકે છે. આ જમીનને તોડી નાખે છે અને અંદર ફસાયેલા ખનિજોને મુક્ત કરે છે, જે પેટ્રોલ જેવા રસાયણો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે, તેને તીવ્ર ગંધ આપે છે.
આ પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયલ બીજ કરતાં ઓછી સુગંધિત સુગંધ ઉત્પન્ન કરે છે. આ જ કારણ છે કે વરસાદ પછીની દુર્ગંધ હંમેશા સારી હોતી નથી. બેક્ટેરિયાના બીજકણથી થતી સુગંધની જેમ, દુષ્કાળ પછી વરસાદ હોય ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયાની સુગંધ સૌથી વધુ ધ્યાનપાત્ર હોય છે. આનું કારણ એ છે કે એકવાર સૂકી જમીન પરના રસાયણો મૂશળધાર વરસાદથી ભળી જાય છે, તે વરસાદના પાણી સાથે સમાન પ્રતિક્રિયા આપતા નથી.
ઘણા છોડ અને ઝાડ તેલ છોડે છે. આ તેલ પછી ખડકો જેવી સપાટી પર એકત્ર થાય છે. વરસાદ ખડકોમાં હાજર તેલ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેને વાયુના રૂપમાં હવામાં વહન કરે છે. આ તેલના કારણે વરસાદ પડે ત્યારે સુગંધ પણ આવે છે. આ સુગંધ બેક્ટેરિયાના બીજકણ જેવી છે, જેને મોટાભાગના લોકો તાજી સુગંધ માને છે.
શા માટે આપણે વરસાદની સુગંધ માણીએ છીએ?
જૈવિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક બંને કારણોસર માણસો વારંવાર વરસાદની સુગંધનો આનંદ માણે છે. કેટલાક વિજ્ઞાનીઓનું અનુમાન છે કે માણસોએ વરસાદની સુગંધ પ્રત્યે આકર્ષણ વિકસાવ્યું હશે કારણ કે તે દુષ્કાળના અંત અને તાજા પાણીની હાજરીનો સંકેત આપે છે. આપણા સમગ્ર ઇતિહાસમાં, જીવંત રહેવા માટે સ્વચ્છ પાણી હોવું આવશ્યક રહ્યું છે. તેથી, વરસાદની સુગંધ પ્રત્યે આકર્ષણ ફાયદાકારક બની શક્યું હોત.
ગરમ હવામાન અને સારા પાકથી રાહત મેળવવા માટે વરસાદ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે . જ્યારે લોકો ઘરની અંદર હોય છે, ત્યારે વરસાદ તેમને હળવાશનો અનુભવ કરાવે છે. વધુમાં, તે બાળપણની સુખદ સ્મૃતિઓ, ઘરની અંદર વિતાવેલા આરામદાયક દિવસો અથવા રોમેન્ટિક ક્ષણોની યાદ અપાવે છે, જેનાથી તે સમજવામાં સરળતા રહે છે કે શા માટે કેટલાક લોકો વરસાદને આટલી સુખદ સુગંધ માને છે.
આ પણ વાંચો:બ્રિટનમાં ત્રણ છોકરીઓની હત્યા બાદ વિરોધ પ્રદર્શનમાં હિંસા ફાટી નીકળી
આ પણ વાંચો:બાંગ્લાદેશમાં પૂર્વ PM ખાલિદા જીયાને તાત્કાલિક જેલ મુક્ત કરવાનો આદેશ
આ પણ વાંચો:બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન બનવા મોહમ્મદ યુનુસ રેસમાં સૌથી આગળ, જાણો કોણ છે..
