International News : મેડિસિન ક્ષેત્રે Nobel Prize 2026 (Nobel Prize) ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોને એવી ટેકનિક વિકસાવવા બદલ આપવામાં આવ્યો છે, જેણે મગજ અને ચેતા કોષોના સંશોધનને નવી દિશા આપી છે. પીટર હેગેમેન, જ્યોર્જ નાગેલ અને કાર્લ ડીસેરોથને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ (Optogenetics) માટે આ સન્માન મળ્યું છે.
આ શોધની ખાસિયત એ છે કે પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને ચેતા કોષોની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. મગજમાં યાદો, લાગણીઓ, હલનચલન અને વર્તન જેવી પ્રક્રિયાઓ કેવી રીતે થાય છે તે સમજવામાં આ ટેકનિક વૈજ્ઞાનિકો માટે મહત્વપૂર્ણ સાધન બની છે.
Nobel Prize 2026 છત્રણ વૈજ્ઞાનિકોની મહત્વપૂર્ણ શોધ
પીટર હેગેમેન (Peter Hegemann)અને જ્યોર્જ નાગેલે (Georg Nagel)પ્રકાશ પ્રત્યે શેવાળની પ્રતિક્રિયાનો અભ્યાસ કરતી વખતે પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીનની ઓળખ કરી. આ પ્રોટીનને ચેનલરોડોપ્સિન (Channelrhodopsin) તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું.
બીજી તરફ, કાર્લ ડીસેરોથે (Karl Deisseroth)આ પ્રકારના પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરીને ચેતા કોષોની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગો કર્યા. આ કામથી ઓપ્ટોજેનેટિક્સને મગજના સંશોધનમાં ઉપયોગી ટેકનિક તરીકે વિકસાવવામાં મદદ મળી.
ઓપ્ટોજેનેટિક્સ શું છે?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો ઓપ્ટોજેનેટિક્સ એવી પદ્ધતિ છે જેમાં પ્રકાશની મદદથી ચોક્કસ કોષોને સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય કરી શકાય છે. તેના માટે કોષોમાં પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ચેનલરોડોપ્સિન જેવા પ્રોટીન પર ચોક્કસ પ્રકારનો પ્રકાશ પડતાં કોષની ઝિલામાં ચેનલ ખુલે છે. તેના કારણે વિદ્યુત ચાર્જ ધરાવતા કણો કોષમાં પ્રવેશી શકે છે અને કોષની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય છે.
પ્રકાશથી મગજના કોષો કેવી રીતે નિયંત્રિત થાય?
વૈજ્ઞાનિકોએ આ સિદ્ધાંતને અન્ય કોષો પર પણ લાગુ કર્યો. કોષોમાં પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીન પહોંચાડ્યા બાદ તેના પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો. પરિણામે કોષોની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવાનું શક્ય બન્યું.
આ ટેકનિક ખાસ કરીને ન્યુરોસાયન્સમાં મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે મગજમાં કરોડો ચેતા કોષો એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેમાં ચોક્કસ કોષ કઈ રીતે કામ કરે છે તે અલગથી સમજવું અત્યંત મુશ્કેલ છે. ઓપ્ટોજેનેટિક્સ વૈજ્ઞાનિકોને ચોક્કસ ચેતા કોષોની કામગીરીનો અભ્યાસ કરવાની તક આપે છે.
મગજના સંશોધન માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ?
આ શોધથી યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તન પાછળની મગજની પ્રક્રિયાઓને સમજવા માટે નવા રસ્તા ખુલ્યા છે. ચેતા કોષોની પ્રવૃત્તિને ચોક્કસ રીતે નિયંત્રિત કરી શકાતી હોવાથી મગજ સાથે જોડાયેલી વિવિધ પ્રક્રિયાઓનો વધુ ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ શક્ય બન્યો છે.
આ રીતે શેવાળ પ્રકાશ તરફ કેમ આગળ વધે છે તે સમજવાના મૂળભૂત પ્રશ્નથી શરૂ થયેલું સંશોધન આગળ વધીને મગજના જટિલ રહસ્યો ઉકેલવા માટેની શક્તિશાળી વૈજ્ઞાનિક ટેકનિક બની ગયું છે.
2025ના અન્ય નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ
- ભૌતિકશાસ્ત્ર: વર્ષ 2025નો નોબેલ પુરસ્કાર જ્હોન ક્લાર્ક, મિશેલ એચ. ડેવોરેટ અને જ્હોન એમ. માર્ટિનિસને આપવામાં આવ્યો હતો.
- રસાયણશાસ્ત્ર: 2025નો નોબેલ પુરસ્કાર સુસુમુ કિતાગાવા, રિચર્ડ રોબ્સન અને ઓમર એમ. યાઘીને મળ્યો હતો.
- સાહિત્ય: વર્ષ 2025નો નોબેલ પુરસ્કાર હંગેરીના નવલકથાકાર અને પટકથા લેખક લાસ્ઝ્લો ક્રાસ્નાહોર્કાઈને આપવામાં આવ્યો હતો.
- અર્થશાસ્ત્ર: 2025નો નોબેલ પુરસ્કાર જોએલ મોકિર, ફિલિપ અઘિયોન અને પીટર હોવિટને મળ્યો હતો.
- શાંતિ: વર્ષ 2025નો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર વેનેઝુએલાની વિપક્ષી નેતા મારિયા કોરિના મચાડોને આપવામાં આવ્યો હતો.
