India News: શિયાળા દરમિયાન હવાના પ્રદૂષણને લઈને સામાન્ય રીતે દિલ્હી સહિત (Delhi Air Pollution) ઉત્તર ભારતની ચર્ચા વધુ થાય છે. પરંતુ એક અભ્યાસમાં (El Nino Effect) સામે આવ્યું છે કે અલ નિનો અને લા નીના જેવા કુદરતી આબોહવા ચક્રો દેશના પ્રદૂષણના પેટર્નમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. અભ્યાસ મુજબ, 2022-23ના શિયાળામાં ઉત્તર ભારતમાં PM2.5નું સ્તર (PM2.5 Pollution) ઘટ્યું હતું, જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં તેમાં વધારો નોંધાયો હતો. ત્યારબાદના શિયાળામાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ હતી. આ ફેરફારો પાછળ પવનની દિશા, તેની ગતિ અને વાતાવરણમાં પ્રદૂષકો ફેલાવાની પ્રક્રિયાની મહત્ત્વની ભૂમિકા હોવાનું સંશોધનમાં જણાવાયું છે.
El Nino Effect: અલ નિનો અને લા નીના પ્રદૂષણને કેવી રીતે અસર કરે છે?
અલ નિનો અને લા નીના પ્રશાંત મહાસાગરના તાપમાનમાં થતા ફેરફારો સાથે સંકળાયેલી કુદરતી આબોહવા પરિસ્થિતિઓ છે. તેની અસર વિશ્વભરના હવામાન પર પડી શકે છે. ભારતમાં પણ આ પરિસ્થિતિઓ પવનની ગતિ, દિશા અને વાતાવરણની સ્થિતિને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
આ પરિબળો નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે કે હવામાં રહેલા પ્રદૂષકો એક જ વિસ્તારમાં એકઠા થશે કે પવન સાથે બીજા વિસ્તારોમાં ફેલાઈ જશે. એટલે કે, પ્રદૂષણ માત્ર (India Air Pollution) વાહનો, ઉદ્યોગો અને અન્ય ઉત્સર્જનના સ્ત્રોતો પર જ નહીં, પરંતુ વાતાવરણની સ્થિતિ પર પણ નિર્ભર રહે છે.
2022-23માં ઉત્તર ભારતમાં PM2.5 ઘટ્યું, દક્ષિણમાં વધ્યું
અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ, 2022-23ના શિયાળામાં લા નીનાની સ્થિતિ દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં PM2.5નું સ્તર આશરે 30 ટકા ઘટ્યું હતું. તેની સામે દક્ષિણ ભારતમાં PM2.5ના સ્તરમાં આશરે 45 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો.
સંશોધકોના વિશ્લેષણ મુજબ, ઉત્તર ભારતમાં પવનની ગતિ અને દિશાએ પ્રદૂષકોને દિલ્હી તથા આસપાસના વિસ્તારોમાંથી દૂર લઈ જવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી. આ પ્રદૂષકો દક્ષિણ તરફ આગળ વધતાં દક્ષિણ ભારતનાં કેટલાંક શહેરોમાં પ્રદૂષણ વધ્યું હોવાનો અભ્યાસમાં ઉલ્લેખ છે.
પછીના વર્ષે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ
2023-24ના શિયાળામાં અલ નિનોની સ્થિતિ દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં પવનની સ્થિતિ બદલાઈ હતી. અભ્યાસ મુજબ, નબળા પવનોને કારણે પ્રદૂષકોને દૂર લઈ જવાની પ્રક્રિયા (El Nino Effect) પર અસર પડી હતી. પરિણામે, દિલ્હી અને જયપુર જેવા વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણ વધ્યું હતું.
અભ્યાસમાં જયપુરમાં પ્રદૂષણમાં આશરે 50 ટકા અને દિલ્હીમાં આશરે 10 ટકાના વધારાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડા અભ્યાસમાં દર્શાવાયેલા સમયગાળા અને તેની પદ્ધતિના સંદર્ભમાં સમજવા જરૂરી છે; તેને દરેક શિયાળા માટે લાગુ પડતા નિયમ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
PM2.5 શું છે અને તે કેટલું જોખમી છે?
PM2.5 હવામાં રહેલા એવા અતિસૂક્ષ્મ કણો છે, જેમનો વ્યાસ 2.5 માઇક્રોમીટર કે તેનાથી ઓછો હોય છે. આ કણો શ્વાસ સાથે ફેફસાંના ઊંડા ભાગ સુધી પહોંચી શકે છે અને આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન, બળતણનો (El Nino Effect) ઉપયોગ, બાંધકામની ધૂળ અને અન્ય સ્ત્રોતો PM2.5 પ્રદૂષણમાં ફાળો આપી શકે છે. શિયાળામાં પવનની ગતિ ઓછી હોય અને વાતાવરણમાં પ્રદૂષકો ફેલાવા માટે અનુકૂળ સ્થિતિ ન હોય, ત્યારે પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધી શકે છે.
શું અલ નિનોના કારણે દિલ્હીનું પ્રદૂષણ હંમેશા વધશે?
સંશોધકોના મતે, આ અભ્યાસ એવો નિષ્કર્ષ આપતો નથી કે અલ નિનો આવે ત્યારે દિલ્હી અથવા ઉત્તર ભારતમાં હંમેશાં પ્રદૂષણ વધશે. અભ્યાસમાં તપાસવામાં આવેલા બે શિયાળાની પરિસ્થિતિઓ અસામાન્ય હતી અને તેમાંથી દરેક વર્ષ માટે એકસરખી આગાહી કરી શકાય નહીં.
વાતાવરણ વૈજ્ઞાનિક ગુફરાન બેગે પણ આ અભ્યાસના આધારે આગામી શિયાળામાં એ જ પેટર્ન ફરી જોવા મળશે એવું નિશ્ચિત કહી શકાય નહીં તેમ જણાવ્યું હતું. કોઈ એક વર્ષમાં અલ નિનોની હાજરી માત્રથી શહેરનું પ્રદૂષણ કેટલું રહેશે તે નક્કી થતું નથી.
પ્રદૂષણનો ઉકેલ માત્ર હવામાન પર નિર્ભર નથી
અલ નિનો અને લા નીના જેવા આબોહવા ચક્રો પ્રદૂષણની તીવ્રતા અને તેના ફેલાવાના માર્ગને અસર કરી શકે છે, પરંતુ પ્રદૂષણના મૂળ સ્ત્રોતોને નિયંત્રિત કરવાનું પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. વાહનો અને ઉદ્યોગોમાંથી થતા ઉત્સર્જન, બળતણનો ઉપયોગ અને અન્ય પ્રદૂષણકારક પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ જરૂરી છે.
આ અભ્યાસનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ભારતના હવાના પ્રદૂષણને સમજવા માટે માત્ર પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો જોવાનું પૂરતું નથી; હવામાન અને પવનની સ્થિતિને (Climate Change) પણ ધ્યાનમાં લેવી પડે છે. આબોહવા ચક્રો બદલાય તેમ પ્રદૂષણનો નકશો પણ બદલાઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: અલ નીનોનું આગમન, 1950 પછી સૌથી મજબૂત હોવાની સંભાવના
આ પણ વાંચો: અલ નીનો છતાં 2027ના ચોમાસા અંગે ચિંતા ઘટી, હવામાનશાસ્ત્રીઓએ સમજાવ્યો વરસાદનો ટ્રેન્ડ
આ પણ વાંચો: ભારતમાં વધતી ગરમી વચ્ચે “સુપર અલ નીનો”ની આશંકા, વિશ્વ હવામાન સંગઠનની ચેતવણી
