Gujarat News: ગુજરાતમાં આ વર્ષે ઓછા વરસાદને કારણે ખેડૂતો અને પશુપાલકો પાણી તથા ઘાસચારાની વ્યવસ્થા કરવાની માગ કરી રહ્યા છે. આ વચ્ચે મુખ્યમંત્રી દ્વારા ગાંધીનગરમાં મીડિયાને સંબોધન દરમિયાન દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, કચ્છ અને જામનગરને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. વરસાદની ઘટને કારણે ખેતી અને પશુપાલન પર ઊભા થયેલા સંકટ વચ્ચે આ નિર્ણય મહત્ત્વનો માનવામાં આવે છે.
ઓછા વરસાદને કારણે ખેડૂતો-પશુપાલકોની મુશ્કેલી વધી
રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં આ વર્ષે વરસાદ ઓછો પડ્યો હોવાની સ્થિતિ વચ્ચે ખેડૂતો અને પશુપાલકો દ્વારા દુષ્કાળ જાહેર કરવાની માગ કરવામાં આવી રહી હતી. ખાસ કરીને પાણી અને પશુઓ માટે ઘાસચારાની યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ કરાવવાની માગ ઉઠી રહી હતી. આ સ્થિતિમાં રાજ્યના ચાર જિલ્લાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
દુષ્કાળ જાહેર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારના કયા નિયમો છે?
દુષ્કાળનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2016માં માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી. તેમાં કઈ પરિસ્થિતિઓમાં કોઈ વિસ્તારને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરી શકાય તે અંગેના માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. વર્ષ 2020માં આ માર્ગદર્શિકામાં કેટલાક સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા. રાજ્ય સરકાર આ માર્ગદર્શિકાને આધારે દુષ્કાળની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ દુષ્કાળને મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારોમાં હવામાનશાસ્ત્રીય, પાણીશાસ્ત્રીય, કૃષિ અને સામાજિક-આર્થિક દુષ્કાળનો સમાવેશ થાય છે.
દુષ્કાળના ચાર પ્રકાર કયા છે?
હવામાનશાસ્ત્રીય દુષ્કાળ: કોઈ વિસ્તારમાં વરસાદની સિઝન દરમિયાન છેલ્લા 30 વર્ષના સરેરાશ વરસાદની સરખામણીમાં 75 ટકાથી ઓછો વરસાદ પડે તો તેને હવામાનશાસ્ત્રીય દુષ્કાળ કહેવામાં આવે છે.
પાણીશાસ્ત્રીય દુષ્કાળ: નદીઓ અને તળાવોમાં પાણીનું સ્તર એટલું ઘટી જાય કે પાણીના ઉપયોગની સામાન્ય વ્યવસ્થાઓ ખોરવાઈ જાય, ત્યારે આવી સ્થિતિને પાણીશાસ્ત્રીય દુષ્કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કૃષિ દુષ્કાળ: જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટી જવાથી ખેતીના પાકને પૂરતું પાણી ન મળે અને પાક મુરઝાવા લાગે તો તેને કૃષિ દુષ્કાળ કહેવામાં આવે છે.
સામાજિક-આર્થિક દુષ્કાળ: પાણીની અસાધારણ અછતને કારણે રાજ્યના અર્થતંત્રના વિવિધ ક્ષેત્રો પર ગંભીર અસર પડે, બેરોજગારી વધે, લોકોનું સ્થળાંતર થાય અને અસંતોષની સ્થિતિ સર્જાય તો તેને સામાજિક-આર્થિક દુષ્કાળ કહેવામાં આવે છે.
7 માપદંડોના આધારે થાય છે દુષ્કાળનું મૂલ્યાંકન
દુષ્કાળની સ્થિતિ નક્કી કરવા માટે માત્ર વરસાદની ઘટને જ આધાર બનાવવામાં આવતો નથી. તેના બદલે વિવિધ પરિબળોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. તેમાં વરસાદની સરેરાશની સરખામણીએ થયેલી ઘટ, પાકના વાવેતર હેઠળનો વિસ્તાર, રિમોટ સેન્સિંગ ઉપગ્રહો દ્વારા મળતો ડેટા અને જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ જેવા માપદંડોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત નદીઓમાં પાણીનું સ્તર, ડેમોમાં ઉપલબ્ધ પાણીનો જથ્થો અને ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં થયેલા ફેરફારોને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. આ તમામ પરિબળોના આધારે દુષ્કાળની ગંભીરતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
ગુજરાતના દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, કચ્છ અને જામનગર જિલ્લાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની જાહેરાત વચ્ચે હવે પાણી અને ઘાસચારાની અછતનો સામનો કરી રહેલા ખેડૂતો તથા પશુપાલકો માટે આગળ કેવા પગલાં લેવામાં આવે છે તે મહત્ત્વનું રહેશે. જોકે, આ જાહેરાત અંતર્ગત સહાય અને રાહતનાં ચોક્કસ પગલાં અંગેની વિગતો અહીં ઉપલબ્ધ માહિતીમાં આપવામાં આવી નથી.
આ પણ વાંચો: સૌરાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળના દારુણ દૃશ્યો: રાજકોટના બળદ આશ્રમે 20 દિવસમાં 6,000 બળદો મૂક્યા, ખેડૂતોની આંખો ભીની
આ પણ વાંચો: ખેડૂતોના પ્રશ્ને મોરબીમાં કોંગ્રેસની હાકલ: યોગ્ય વળતરથી લઈને દુષ્કાળ જાહેર કરવાની માગ
