History of Cylinder: આજે રસોડામાં ગેસ સિલિન્ડર (LPG) વગર રસોઈ બનાવવાની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણે જે રાંધણ ગેસનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તેની શોધ કઈ રીતે થઈ હશે? LPG (Liquefied Petroleum Gas) ની શોધ પાછળ એક ખૂબ જ રસપ્રદ અને આકસ્મિક કહાની છુપાયેલી છે, જે પેટ્રોલના બાષ્પીભવનની સમસ્યા સાથે જોડાયેલી છે. LPGની શોધ અને પ્રથમ સિલિન્ડર પાછળનો ઇતિહાસ.

કારમાંથી પેટ્રોલ ઉડી જવાની સમસ્યાથી થઈ શરૂઆત

LPG ની શોધની વાર્તા વર્ષ 1910 માં શરૂ થાય છે. અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક ડો. વોલ્ટર ઓ. સ્નેલિંગ (Dr. Walter O. Snelling) તે સમયે પેટ્રોલના બાષ્પીભવન (Evaporation) પર સંશોધન કરી રહ્યા હતા. એક વ્યક્તિ તેમની પાસે એવી ફરિયાદ લઈને આવી કે તેણે ખરીદેલું પેટ્રોલ કારમાં રાખ્યા બાદ આપોઆપ ઓછું થઈ જાય છે. જ્યારે ડો. સ્નેલિંગે આ બાબતે તપાસ કરી તો તેમને જાણવા મળ્યું કે પેટ્રોલમાંથી પ્રોપેન અને બ્યુટેન જેવા ગેસ છૂટા પડીને હવામાં ઉડી રહ્યા છે.

ગેસને પ્રવાહીમાં બદલવાની સફળતા

ડો. સ્નેલિંગે આ ઉડી જતા ગેસને એકત્રિત કરવા અને તેને સંકુચિત કરીને બોટલમાં ભરવા પર પ્રયોગો શરૂ કર્યા. તેમણે જોયું કે આ ગેસને જો ઉચ્ચ દબાણ (High Pressure) હેઠળ રાખવામાં આવે તો તે પ્રવાહી (Liquid) સ્વરૂપમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ રીતે ‘લિક્વિફાઈડ પેટ્રોલિયમ ગેસ’ એટલે કે LPG ની શોધ થઈ. વર્ષ 1910 માં આ શોધ થઈ અને પ્રથમ વખત બળતણ તરીકે ગેસનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતા ઊભી થઈ.

દુનિયામાં સૌથી પહેલો સિલિન્ડર અને વ્યવસાયિક ઉપયોગ

LPG ની શોધ બાદ, ડો. સ્નેલિંગે વર્ષ 1912 માં તેને વ્યવસાયિક ધોરણે રજૂ કરી. પ્રથમ વખત આ ગેસનો ઉપયોગ ઘરના રસોડામાં કરવામાં આવ્યો હતો. 1912 માં જ અમેરિકામાં સૌપ્રથમ વખત LPG સિલિન્ડર વેચવાની શરૂઆત થઈ હતી. શરૂઆતના સમયમાં સિલિન્ડરની સાઈઝ અને તેની સુરક્ષા અંગે ઘણા પડકારો હતા, પરંતુ ધીમે ધીમે ટેકનોલોજી સુધરતી ગઈ અને સિલિન્ડર સુરક્ષિત બનતા ગયા.

ભારતમાં LPG ની એન્ટ્રી અને સિલિન્ડરનો રંગ

ભારતમાં LPG સિલિન્ડરની શરૂઆત વર્ષ 1955 માં મુંબઈથી થઈ હતી. શરૂઆતમાં માત્ર અમીર લોકો જ આનો ઉપયોગ કરી શકતા હતા. ભારત સહિત વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં ઘરેલું ગેસ સિલિન્ડર લાલ રંગના હોય છે. તેની પાછળનું કારણ એ છે કે લાલ રંગ જોખમની નિશાની છે અને LPG અત્યંત જ્વલનશીલ હોવાથી તેને સાવધાનીથી રાખવાની જરૂર હોય છે. આ ઉપરાંત, લાલ રંગ દૂરથી પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જે સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ મહત્વનું છે.

ગેસની ગંધ અને સલામતીનું રહસ્ય

કુદરતી રીતે LPG ગેસ ગંધહીન (Odorless) હોય છે, એટલે કે તેની કોઈ સુગંધ હોતી નથી. જો સિલિન્ડર લીક થાય તો તે જીવલેણ બની શકે છે કારણ કે ગેસ દેખાતો નથી કે ગંધ આવતી નથી. આથી, સુરક્ષા માટે તેમાં ‘ઇથાઇલ મર્કેપ્ટન’ (Ethyl Mercaptan) નામનું રસાયણ ઉમેરવામાં આવે છે. આ રસાયણને કારણે જ જ્યારે ગેસ લીક થાય ત્યારે આપણને તે તીવ્ર ગંધ આવે છે, જે આપણને કોઈ મોટી દુર્ઘટનાથી બચાવે છે.

આ પણ વાંચો: ઓસ્કાર વિજેતાને ઇનામમાં કેટલા રૂપિયા મળે છે? ટ્રોફીની કિંમત જાણીને તમે માથું ખંજવાળવા લાગશો!

આ પણ વાંચો:પ્લાસ્ટિકની બોટલ પરની આડી-ઊભી રેખાઓ પાછળનું અસલી કારણ, કેમ તેને સપાટ બનાવવામાં આવતી નથી?

આ પણ વાંચો: શું તમે જાણો છે આ ભૂતિયા રસ્તાઓનું રહસ્ય? જાણો ભારતના સૌથી ડરામણા રસ્તાઓની કહાની