Budget 2025 : 1 ફેબ્રુઆરી ફરી આવી છે, ફરી એકવાર કેન્દ્ર સરકાર બજેટ રજૂ કરવા જઈ રહી છે. ફરી એકવાર નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ દેશ સમક્ષ સરકારનો હિસાબ રજૂ કરશે. 6 મહિનામાં તૈયાર કરેલું બજેટ દેશ સમક્ષ રજૂ થવા જઈ રહ્યું છે. સરકારના ખર્ચ અને આવકવેરાનો સંપૂર્ણ હિસાબ હશે, પરંતુ ઘણી વખત લોકો આ બજેટને સમજી શકતા નથી. ચાલો તેને સરળ ભાષામાં સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ. બજેટમાં કયા વિભાગને કેટલી રકમ મળશે અને તેની પાછળનો તર્ક શું છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ. બજેટ માટે સરકાર પાસે પૈસા ક્યાંથી આવે છે અને ક્યાં ખર્ચાય છે? આ બધી વાતો સમજો.
દેશનું બજેટ તમારા ઘર જેવું છે
જે રીતે તમે તમારા ઘર માટે બજેટ તૈયાર કરો છો, સરકાર પણ દેશ માટે બજેટ તૈયાર કરે છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે તમે તમારા ઘરના બજેટમાં તમારી માસિક આવક અને ખર્ચનો હિસાબ રાખો છો, પરંતુ સરકાર તેના બજેટમાં વર્ષની આવક અને ખર્ચનો હિસાબ રાખે છે. જેમ તમે ઘરે જ નક્કી કરો છો કે પૈસા ક્યાંથી આવશે અને ક્યાં ખર્ચશો, એ જ રીતે સરકાર પણ આખા વર્ષની આવક અને ખર્ચનો હિસાબ રાખે છે. સરકાર બજેટ દ્વારા સંસદ સમક્ષ તેની વાર્ષિક થાપણો અને ખર્ચની સંપૂર્ણ વિગતો રજૂ કરે છે. બજેટ બનાવતી વખતે સરકારે પોતાના બે ખિસ્સાનું ખૂબ ધ્યાન રાખવું પડે છે. તેણીના બંને ખિસ્સામાં કેટલા પૈસા આવશે, તે કેવી રીતે આવશે અને ક્યાં જશે તેનો સંપૂર્ણ હિસાબ બજેટમાં રાખે છે. સરકારનું પહેલું ખિસ્સા આવક છે અને બીજું મૂડી છે. આવક એટલે રિકરિંગ કમાણી અથવા ખર્ચ અને મૂડી એટલે પ્રસંગોપાત કમાણી અને ખર્ચ.
આવક અને ખર્ચનો હિસાબ
તમે હંમેશા વીજળી બિલ, મોબાઈલ બિલ જેવા રિકરિંગ ખર્ચને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરો છો, તે જ રીતે સરકાર પણ આ જ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ખર્ચની વિરુદ્ધ, રિકરિંગ આવક તમારા દ્વારા શક્ય તેટલી હોવી જોઈએ સરકાર એટલે કે પગાર માસિકને બદલે દર અઠવાડિયે આવવા લાગે તો કેવું સારું. એ જ રીતે, સરકાર પણ પ્રયાસ કરે છે કે પુનરાવર્તિત આવક જેટલી વધારે એટલે કે સમીક્ષા, તેટલું સારું. મહેસૂલ વેરા વગેરેમાંથી સરકારની રિકરિંગ આવક જેટલી વધારે છે, તેટલું સારું, પરંતુ પગાર, પેન્શન વગેરે તરફ જતો મહેસૂલ ખર્ચ જેટલો ઓછો થાય તેટલું સારું. મૂડીખર્ચની જેમ, જે તમે ક્યારેક-ક્યારેક કરો છો (જેમ કે ફ્લેટ અને પ્લોટ ખરીદવો) તેને વધારીને તમે લાંબા ગાળાનો લાભ મેળવો છો, અમારી જેમ, સરકાર પણ મૂડી ખર્ચ (જેમ કે હાઇવે, એરપોર્ટ વગેરે) કરે છે, જે પાછળથી સારો બની જાય છે. આવકના સ્ત્રોતો બનાવવામાં આવશે અને તેના પર મહત્તમ ખર્ચ કરવામાં આવશે. ભલે સરકાર મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરે, તે મૂડી આવક પર ઓછો નિર્ભર રહેવા માંગે છે. બજેટ દ્વારા સરકાર મહેસૂલ ખર્ચ અને મૂડી ખર્ચ વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખે છે.
બજેટ સંસદમાં જ કેમ રજૂ થાય છે?
જેમ તમે તમારા ઘરમાં આવકના વિવિધ સ્ત્રોતો એક ખાતામાં જમા કરો છો, તેવી જ રીતે સરકાર પણ એક કોમન ફંડ એટલે કે ‘કોન્સોલિડેટેડ ફંડ્સ’માં કર, આવક, લોન વગેરે સહિતની આવકના વિવિધ સ્ત્રોતો રાખે છે. જે રીતે સંયુક્ત ખાતામાંથી ખર્ચ માટે એક રૂપિયો પણ ઉપાડવા માટે ખાતાના તમામ માલિકોની પરવાનગીની જરૂર પડે છે, તેવી જ રીતે દેશના સંકલિત ભંડોળમાંથી નાણાં ઉપાડવા માટે લોકસભાની મંજૂરી જરૂરી છે. ફંડ્સ’. તે નાણાં પ્રજાના હોવાથી અને લોકસભામાં પ્રજાના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ હોય છે, તેથી સંસદ માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ થાય છે.
બજેટ કેવી રીતે બને છે?
બજેટ તૈયાર કરવામાં 6 મહિનાનો સમય લાગે છે. સપ્ટેમ્બરમાં, મંત્રાલયો, વિભાગો, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને પરિપત્ર જારી કરવામાં આવે છે જેમાં તેમને આગામી એક વર્ષ માટે જરૂરી ભંડોળનો ડેટા પ્રદાન કરવા કહેવામાં આવે છે. તમને જણાવી દઈએ કે આ ડેટાના આધારે મંત્રાલયો, રાજ્યો અને વિભાગોને બજેટની ફાળવણી કરવામાં આવે છે. નાણા મંત્રાલય, અન્ય મંત્રાલયો અને વિભાગો સાથે મળીને નક્કી કરે છે કે કયા મંત્રાલય અથવા વિભાગને કેટલું ભંડોળ આપવું જોઈએ. બજેટ બનાવનારી ટીમને વડાપ્રધાન, નાણામંત્રી અને નીતિ આયોગ તરફથી સતત ઇનપુટ મળે છે. આ કરવા માટે, નાણા પ્રધાન ઉદ્યોગ, સંગઠન અને ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો સાથે ચર્ચાના ઘણા રાઉન્ડ કરે છે.
કોને, કેટલી રકમ, કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવે છે કે
દરેક વિભાગ વધુમાં વધુ ભંડોળ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ નાણાં મંત્રાલય અને બજેટ ટીમ નક્કી કરે છે કે કયા વિભાગને કેટલી રકમ ફાળવવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: બજેટ પહેલા શેરબજાર ચમક્યું, સેન્સેક્સ 741 પોઈન્ટ અને નિફ્ટી 259 પોઈન્ટ ઉછળ્યો
આ પણ વાંચો: ચિદમ્બરમે 2025 બજેટ પહેલાં અર્થવ્યવસ્થા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી
