India News : હિમાલય… ભારતની ઉત્તરે ઊભેલી દુનિયાની સૌથી યુવા અને સક્રિય પર્વતમાળાઓ પૈકીની એક. આ જ હિમાલયમાંથી ગંગા, યમુના, સતલજ, બિયાસ, ચિનાબથી લઈને બ્રહ્મપુત્ર જેવી અનેક જીવનદાયી નદીઓ નીકળે છે. હિમાલયનો બરફ અને ગ્લેશિયર કરોડો લોકો માટે પાણીનો મહત્વપૂર્ણ સ્રોત છે. જોકે, આ જ બરફ, ગ્લેશિયર અને કુદરતી તળાવો ક્યારેક વિનાશનું કારણ પણ બની જાય છે.
Himalayan Rivers: હિમાલય આખરે બન્યો કેવી રીતે?
ક્યાંક ભારે વરસાદ અને ક્લાઉડબર્સ્ટથી નદીઓ ગાંડીતૂર બને છે, ક્યાંક ગ્લેશિયલ લેકની કુદરતી દીવાલ તૂટી જાય છે, તો ક્યાંક પહાડનો વિશાળ હિસ્સો તૂટીને નદીમાં ધસી પડે છે. થોડી જ મિનિટોમાં પાણી, કાદવ અને પથ્થરોનો કાળો પ્રવાહ નીચેના વિસ્તારોને ઘેરી લે છે. તો સવાલ એ છે કે હિમાલય કેવી રીતે બન્યો? આ પહાડોમાંથી આટલી મોટી નદીઓ કેવી રીતે નીકળે છે? ગ્લેશિયર (Glacier) પીગળવાથી પૂર ક્યારે આવે છે? ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે શું? અને છેલ્લા કેટલાક દાયકામાં હિમાલયમાં આવેલા કયા પૂરોએ સૌથી વધુ જાનમાલનો વિનાશ કર્યો?
લગભગ 8 કરોડ વર્ષ પહેલાં આજનો ભારતીય ભૂખંડ એશિયાથી હજારો કિલોમીટર દક્ષિણમાં હતો. ભારતીય ટેક્ટોનિક પ્લેટ સતત ઉત્તર તરફ આગળ વધી રહી હતી. લગભગ 4થી 5 કરોડ વર્ષ પહેલાં ભારતીય પ્લેટ યુરેશિયન પ્લેટ સાથે અથડાવા લાગી.
આ અથડામણથી પૃથ્વીની સપાટી પર ભારે દબાણ ઊભું થયું અને દરિયાઈ અવસાદો તથા ખડકો ઉપરની તરફ વળવા લાગ્યા. આ પ્રક્રિયાના પરિણામે આજે આપણે જેને હિમાલય તરીકે ઓળખીએ છીએ તે વિશાળ પર્વતમાળા ઊભી થઈ. અર્થાત્, હિમાલય કોઈ સ્થિર અને નિષ્ક્રિય પહાડ નથી. તે આજે પણ ભૂગર્ભીય રીતે બદલાતો પર્વત છે.
ભારતીય હિમાલયની ત્રણ મુખ્ય નદી પ્રણાલીઓ છે—સિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્ર. આ નદીઓ માત્ર પાણીનો સ્રોત નથી, પરંતુ કરોડો લોકોના પીવાના પાણી, ખેતી, વીજળી અને જીવનનિર્વાહ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. જોકે, ક્યારેક આ જ નદીઓ વિનાશ પણ વેરે છે અને તેની પાછળનાં કારણો પણ એટલાં જ રસપ્રદ છે.
2008નું કોસી પૂર: લાખો લોકો થયા અસરગ્રસ્ત
18 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ નેપાળમાં કોસી નદીના પૂર્વી તટબંધમાં ભંગાણ થયું હતું. આ પછી નદીનો પ્રવાહ બિહાર (Bihar) તરફ વળ્યો અને વિનાશક પૂર આવ્યું. World Bankના અહેવાલ મુજબ, આ પૂરથી માત્ર બિહારમાં જ આશરે 33 લાખ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા હતા અને લગભગ 10 લાખ લોકોને સ્થળાંતરિત કરવા પડ્યા હતા. આ ઘટનામાં 500થી વધુ લોકોનાં મોત થયાં હતાં. કોસી નદીના આ પૂરે હિમાલય વિસ્તારમાં નદીના પ્રવાહ, તટબંધ અને પૂર વ્યવસ્થાપન સામેના પડકારોને ફરી એક વખત સામે લાવ્યા હતા.
2013નું કેદારનાથ: હિમાલયની ભયાનક ચેતવણી
જૂન 2013માં ઉત્તરાખંડના કેદારનાથ (Kedarnath, Uttarakhand) વિસ્તારમાં ભારે વરસાદ, ક્લાઉડબર્સ્ટ અને ભૂસ્ખલને વિનાશ સર્જ્યો હતો. 16 અને 17 જૂનના ભારે વરસાદથી ઉત્તરાખંડના તમામ 13 જિલ્લા અસરગ્રસ્ત થયા હતા. તત્કાલીન કેન્દ્ર સરકારના આંકડા પ્રમાણે, આ દુર્ઘટનામાં 580 લોકોનાં મોત થયાં હતાં, 4,473 લોકો ઘાયલ થયા હતા અને 5,526થી વધુ લોકો ગુમ થયા હતા. કેદારનાથની આ દુર્ઘટનાએ ભારે વરસાદ, ભૂસ્ખલન, નદીના અચાનક વધતા પ્રવાહ અને પહાડી વિસ્તારોમાં માનવ વસાહતોની નાજુક સ્થિતિ અંગે ગંભીર ચેતવણી આપી હતી.
2021 ચમોલી અને 2023 સિક્કિમ: પૂરનું વધતું જોખમ
7 ફેબ્રુઆરી 2021ના રોજ ઉત્તરાખંડના ચમોલીમાં પહાડનો એક ટુકડો તૂટતાં અને નદીઓમાં પૂર આવતાં વિનાશ સર્જાયો હતો. સરકારી આંકડા મુજબ, આ ઘટનામાં 72 લોકોનાં મોત થયાં હતાં અને 132 લોકો ગુમ થયા હતા. ત્યારબાદ 2023માં સિક્કિમ (Sikkim) માં વધુ એક ગંભીર કુદરતી આફત સામે આવી. 3 અને 4 ઓક્ટોબરની રાત્રે ઉત્તર સિક્કિમમાં ગ્લેશિયલ લેક ફાટતાં પૂર આવ્યું હતું અને તીસ્તા નદીના પાણીના સ્તરમાં લગભગ 50થી 60 ફૂટનો વધારો થયો હતો. ત્યારબાદ તીસ્તા ખીણમાં વિનાશક પૂર આવ્યું. આ પૂરમાં સૈનિક કેમ્પ, પુલ, રસ્તા, મકાનો અને હાઇડ્રોપાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ભારે નુકસાન થયું હતું.
2026 નેપાળ પૂર દુર્ઘટના: પાણી, બરફ, પથ્થર અને કાદવનો પ્રવાહ
26 ઓગસ્ટના રોજ નેપાળના રાસુવા વિસ્તારમાં ભોટેકોશી અને ત્રિશૂલી નદીમાંથી વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. લોકો કંઈ વિચારે તે પહેલાં જ નદીના પાણીએ વિનાશ વેર્યો હતો. પાણી, બરફ, પથ્થર અને કાદવનો વિશાળ પ્રવાહ માનવ વસાહતો તરફ ધસી આવ્યો હતો. આ દુર્ઘટનામાં નેપાળ-તિબેટમાં કુલ 1,399થી વધુ મોત અને 5,400થી વધુ લોકો લાપતા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ઉપરાંત રસ્તા, પુલ, મકાનો અને હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને ભારે નુકસાન થયું હતું.
શું ગ્લેશિયર પીગળવાનું કારણ Climate Change છે?
વિશ્વભરમાં તાપમાન વધવાથી ગ્લેશિયરો પાછળ હટી રહ્યા છે અને ગ્લેશિયલ તળાવો વધતા જોખમનું કારણ બની શકે છે. જોકે, દરેક પૂર માટે માત્ર Climate Changeને જ જવાબદાર ગણવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. હિમાલય હજુ પણ ભૂગર્ભીય રીતે સક્રિય છે. અહીં ભૂકંપનું જોખમ છે. પહાડો અસ્થિર છે. ભારે વરસાદ અને ક્લાઉડબર્સ્ટનું જોખમ છે. આ ઉપરાંત ગ્લેશિયર અને ગ્લેશિયલ તળાવો પણ છે.
હિમાલય ભારત અને નેપાળ માટે માત્ર એક પર્વતમાળા નથી. આ એક વિશાળ કુદરતી જળભંડાર છે. અહીંથી નીકળતી નદીઓ કરોડો લોકો માટે જીવનદાત્રી છે. પરંતુ આ જ વિસ્તારમાં કુદરતની શક્તિને જો મનુષ્ય પોતાના સ્વાર્થ માટે નુકસાન પહોંચાડશે, તો આ શક્તિ મનુષ્ય માટે મહાભયંકર પરિણામ લાવી શકે છે. આથી હિમાલયની નદીઓ એક તરફ જીવનદાત્રી છે, તો બીજી તરફ કુદરતી શક્તિના અતિશય સ્વરૂપમાં જીવલેણ પણ બની શકે છે.
આ પણ વાંચો: નેપાળમાં હિમાલયનું મહાસંકટ; ગ્લેશિયર તૂટવાથી સર્જાયું ભીષણ પૂર, 160થી વધુ લોકોના મોત
આ પણ વાંચો: ગ્લોબલ વોર્મિંગનો ખતરો, હિમાલયમાં હિમનદીઓ ઝડપથી પીગળી રહી છે, ગંગોત્રી ગ્લેશિયર પર ગંભીર અસર
