ભારત પ્રાચીન સમયથી હેન્ડલૂમ કારીગરી માટે વિશ્વભરમાં Indian Weavers જાણીતું છે. જોકે, બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન ભારતના હેન્ડલૂમ સેક્ટરને ઘણું નુકસાન થયું હતું. ઔદ્યોગિકીકરણ અને ટેકનોલોજીના વિકાસ સાથે, ભારતીય વણકરોની સ્થિતિ સતત નબળી પડી રહી છે. આઝાદી પછી પણ તેના પર જોઈએ તેવું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. હવે ભારત સરકાર હેન્ડલૂમ સેક્ટરને વર્લ્ડ ક્લાસ બનાવવા માટે ઝડપી પગલાં લઈ રહી છે. વણકરોને પ્રોત્સાહિત કરવા સાથે નીતિગત સહાય પૂરી પાડવા માટે આ દિશામાં પહેલ કરવામાં આવી હતી. રાષ્ટ્રીય હાથશાળ દિવસની ઉજવણી અને ‘લોકલ ફોર વોકલ’ જેવી ઝુંબેશ શરૂ કરીને હેન્ડલૂમ સેક્ટરને નવો આયામ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

ઇ-પોર્ટલ ઓફ ટેક્સટાઇલ એન્ડ ક્રાફ્ટ્સ ફંડ ઓફ ઇન્ડિયા
હેન્ડલૂમ ક્ષેત્રના ઝડપી વિકાસ માટે ભારતીય વણકરોને વૈશ્વિક સ્તરે મોટું Indian Weavers બજાર મળી રહે તે જરૂરી છે. આમાં, ઇ-પોર્ટલ ‘ભારતીય કાપડ અને હસ્તકલા ફંડ – ટેક્સટાઇલ અને હસ્તકલાનો ભંડાર’ ખૂબ અસરકારક સાબિત થવા જઇ રહ્યું છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફૅશન ટેક્નૉલૉજી (NIFT) દ્વારા વિકસિત આ ઇ-પોર્ટલનું ઉદ્ઘાટન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 7 ઑગસ્ટના રોજ રાષ્ટ્રીય હેન્ડલૂમ દિવસના અવસરે ભારત મંડપમ, પ્રગતિ મેદાન, નવી દિલ્હી ખાતે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઈ-પોર્ટલ કાપડ અને હસ્તકલાનો ભંડાર છે.

ઈ-પોર્ટલ યુનિક નોલેજ સ્ટોર હશે
ઇન્ડિયન ટેક્સટાઇલ એન્ડ ક્રાફ્ટ્સ ફંડ એક અનોખા નોલેજ સ્ટોર Indian Weavers તરીકે કામ કરશે. તે ભાવિ વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને કાપડ, વસ્ત્રો અને સંબંધિત હસ્તકલાની ભૂતકાળ અને વર્તમાન સ્થિતિની ઝાંખી પ્રદાન કરશે. આ ઈ-પોર્ટલ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની વિચારસરણીનું પરિણામ છે. 2017માં, વડા પ્રધાને ટેક્સટાઇલ મંત્રાલયને દરેક ક્ષેત્રની વિશેષતાઓને હાઇલાઇટ કરીને ભારતીય કાપડની વિવિધતાની સૂચિ બનાવવા જણાવ્યું હતું.
આ ડિજિટલ પોર્ટલ દ્વારા, કાપડ, વસ્ત્રો અને કાપડ ઉત્પાદન હસ્તકલા સંબંધિત ક્ષેત્રો પર સંશોધન પત્રો, કેસ સ્ટડીઝ, નિબંધો અને ડોક્ટરલ લેખો સહિત વિશાળ ડેટાબેઝને ઍક્સેસ કરવાનું શક્ય બનશે. આ એક જ જગ્યાએ ઉપલબ્ધ એક માર્ગીય સંસાધન છે. આ સાથે કાપડ અને હસ્તકલાને લગતા નવા વિકાસ કાર્યોની માહિતી મળશે.
ભારતીય વણકરોને વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ મળે તે માટે જરૂરી છે કે હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગ આધુનિક તકનીકો સાથે સુમેળમાં આગળ વધે. આ સાથે વણકરોએ તે માર્ગ જાણવો જોઈએ કે જેના દ્વારા તેમના ઉત્પાદનો સરળતાથી દેશમાંથી બજારમાં પહોંચી શકે.

વણકર માટે વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર
ભારતના વણકરોને વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર ઉપલબ્ધ કરાવવા સરકાર નક્કર અને સ્પષ્ટ વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહી છે. વિશ્વની મોટી કંપનીઓનો રસ પણ આ દિશામાં વધી રહ્યો છે. આ કંપનીઓ ભારતના સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો, વણકર, કારીગરો અને ખેડૂતોના ઉત્પાદનોને વિશ્વભરના બજારોમાં લઈ જવા માટે આગળ આવી રહી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ખાતરી આપી છે કે મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ હેન્ડલૂમ ઉત્પાદનોને વિશ્વભરના બજારોમાં લઈ જશે.

સપ્લાય ચેઇન અને માર્કેટિંગ પર ધ્યાન આપો
મુદ્રા યોજના દ્વારા વણકરોને ગેરંટી વિના લોન મળી શકે છે. હેન્ડલૂમ વણકરો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતી મુખ્ય સમસ્યા યાર્ન જેવા કાચા માલની ઉપલબ્ધતા અને પરિવહન છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે વણકરોને સબસિડીવાળા દરે કાચો માલ પૂરો પાડવાની યોજનાઓ શરૂ કરી છે. આ સાથે કાચા માલના પરિવહનનો ખર્ચ પણ સરકાર ઉઠાવી રહી છે.
વણકરોને તેમના ઉત્પાદનો વેચવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે. સપ્લાય ચેઇન અને માર્કેટિંગની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. આ માટે, પ્રગતિ મેદાનના ભારત મંડપમની તર્જ પર, હવે કેન્દ્ર સરકાર દેશભરમાં પ્રદર્શનો દ્વારા હાથથી બનાવેલી વસ્તુઓના માર્કેટિંગ પર વિશેષ ધ્યાન આપી રહી છે. આ પ્રકારના પ્રદર્શનમાં મફત સ્ટોલની સાથે સરકાર દ્વારા દૈનિક ભથ્થું પણ આપવામાં આવે છે.

એકતા મોલ વણકરોનું ચિત્ર બદલી નાખશે
હેન્ડલૂમ સેક્ટરને કાયાકલ્પ કરવાના હેતુથી એકતા મોલનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. સરકાર તમામ રાજ્યોની રાજધાનીઓમાં યુનિટી મોલ બનાવવા જઈ રહી છે. તેનો હેતુ દરેક રાજ્ય અને જિલ્લાના હસ્તકલા અને હેન્ડલૂમ ઉત્પાદનોને એક છત નીચે લાવવાનો છે. તેનાથી હેન્ડલૂમ સેક્ટર સાથે જોડાયેલા લોકોને ઘણો ફાયદો થશે. દરેક જિલ્લા, દરેક રાજ્ય, હાથશાળમાંથી બનેલી વસ્તુઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે. એકતા મોલમાં જે તે રાજ્યના હસ્તકલા ઉત્પાદનો એક છત નીચે હશે.

‘એક જિલ્લો એક ઉત્પાદન’ યોજના
‘વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ’ યોજના દ્વારા સરકાર દરેક જિલ્લાની વિશેષતા ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. હવે આ ઉત્પાદનોના વેચાણ માટે રેલવે સ્ટેશનો પર ખાસ સ્ટોલ પણ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

JAM પોર્ટલ અથવા સરકારી ઈ-માર્કેટપ્લેસ
JAM પોર્ટલ અથવા સરકારી ઈ-માર્કેટપ્લેસ વણકર માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક છે. આના દ્વારા દેશના નાનામાં નાના વણકરો, કારીગરો અને કારીગરો પણ તેમના ઉત્પાદનો સીધા સરકારને વેચી શકે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે હેન્ડલૂમ અને હેન્ડીક્રાફ્ટ સંબંધિત લગભગ 1.75 લાખ સંસ્થાઓ JAM સાથે સંકળાયેલી છે. હેન્ડલૂમ સેક્ટરના લોકો પણ ડિજિટલ ઈન્ડિયા અભિયાનનો લાભ મેળવી શકે છે, આ અર્થમાં JAM પોર્ટલ અથવા સરકારી ઈ-માર્કેટપ્લેસ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગમાં વિવિધતાથી ભરેલો દેશ
ભારતમાં હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગમાં ઘણી વિવિધતા છે. કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી અને પશ્ચિમથી ઉત્તરપૂર્વ સુધીના વિવિધ રાજ્યોમાં હાથશાળની વિવિધતા એ કારણ છે કે દેશમાં કપડાંનું સુંદર મેઘધનુષ્ય છે. ફક્ત આ વસ્ત્રો અને કપડાંની સૂચિ બનાવવાની, તેમને કમ્પાઇલ કરવાની અને તેઓ મોટા બજારમાં પહોંચે તેની ખાતરી કરવાની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ હેન્ડલૂમ ક્ષેત્રના વિકાસ અને ભારતીય વણકરોની સુધારણા માટે આના પર ભાર મૂક્યો છે. ઈ-પોર્ટલ ‘ભારતીય કાપડ અને હસ્તકલા ફંડ – ટેક્સટાઈલ અને હસ્તકલાનો ભંડાર’ આ દિશામાં ઘણી મદદ કરશે.

હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહિત કરવાના પગલાં
ભારતીય હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગે પણ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ખૂબ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. દેશનું દરેક બાળક જાણે છે કે તે સમયે ખાદી કેવી રીતે સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો પર્યાય બની ગઈ હતી. જો કે આઝાદી પછી તેનો વ્યાપ ઓછો થઈ ગયો. તેના પ્રત્યે સામાન્ય લોકોના મનમાં એવું કોઈ સ્થાન નહોતું. 2014માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં એનડીએ સરકારની રચના થઈ ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે ખાદીને નવજીવન આપવાનો નિર્ણય કર્યો. ‘મન કી બાત’ના શરૂઆતના એપિસોડમાં ખુદ વડાપ્રધાને દેશવાસીઓને વધુને વધુ ખાદી ઉત્પાદનો ખરીદવાની અપીલ કરી હતી.

ખાદી પ્રત્યે લોકોનો રસ વધ્યો
સરકારના પ્રયાસોનું જ પરિણામ છે કે નવ વર્ષ પહેલા ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગનો કારોબાર માત્ર 25-30 હજાર કરોડ રૂપિયા હતો, આજે આ આંકડો વધીને એક લાખ ત્રીસ હજાર કરોડથી વધુ થઈ ગયો છે. આ દરમિયાન ગામડાઓ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં હેન્ડલૂમ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકો સુધી વધારાના 1 લાખ કરોડ રૂપિયા પહોંચ્યા છે. છેલ્લા 9 વર્ષમાં ખાદીનું ઉત્પાદન 3 ગણાથી વધુ વધ્યું છે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે ખાદીના કપડાના વેચાણમાં 5 ગણો વધારો થયો છે. વિદેશોમાં પણ ખાદીના કપડાંનો ક્રેઝ વધ્યો છે. વિદેશોમાં ખાદીના કપડાંની માંગ ઝડપથી વધી છે.

‘વોકલ ફોર લોકલ’ અભિયાનમાંથી મદદ
હેન્ડલૂમ સેક્ટરને ત્યારે જ પ્રોત્સાહન મળશે જ્યારે તેની પ્રથમ સ્થાનિક માંગમાં વધારો થશે. ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અભિયાન આમાં મદદ કરી રહ્યું છે. દેશમાં ઉજવાતા તહેવારોમાં હવે લોકો સ્વદેશી હેન્ડલૂમના કપડાં અને એસેસરીઝની ઘણી ખરીદી કરી રહ્યા છે. જો કે આ દિશામાં હજુ લાંબી મજલ કાપવાની બાકી છે. તેનું કારણ એ છે કે હેન્ડલૂમ કાપડ કે માલમાં વધુ મજૂરી હોય તો તેની કિંમત પણ વધી જાય છે. વણકર કે હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગસાહસિકોને કેવી રીતે મદદ કરી શકાય તે માટે સરકારી નીતિઓએ આના પર પ્રાથમિકતાના આધારે કામ કરવું પડશે.

વણકરોની તાલીમ પર વિશેષ ધ્યાન
હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકોના શિક્ષણ, તાલીમ અને આવક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ કહ્યું છે કે સરકાર આ પાસાઓ પર ભાર મૂકી રહી છે. આ દિશામાં અસરકારક પગલાં વણકર અને હસ્તકલાકારોને વૈશ્વિક સ્પર્ધા માટે તૈયાર કરવામાં મદદ કરશે. સરકાર ઈચ્છે છે કે વણકરોના બાળકોને પણ પુરતી તાલીમ મળવી જોઈએ. આ માટે સરકાર વણકરોના બાળકોને કૌશલ્ય પ્રશિક્ષણ માટે ટેક્સટાઇલ સંસ્થાઓમાં રૂ.2 લાખ સુધીની શિષ્યવૃત્તિની સુવિધા પણ પૂરી પાડી રહી છે. હેન્ડલૂમ ક્લસ્ટરો વિકસાવીને વણકરોને તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. છેલ્લા 9 વર્ષમાં 600 થી વધુ હેન્ડલૂમ ક્લસ્ટર વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ અંતર્ગત હજારો વણકર તાલીમ મેળવી રહ્યા છે.

ગુણવત્તા અને ડિઝાઇન સુધારવા પર ભાર
સરકારનું ધ્યાન વણકરોના કામને સરળ બનાવવા, તેમની ઉત્પાદકતા વધારવાની સાથે ગુણવત્તા અને ડિઝાઇનમાં સુધારો કરવા પર છે.આ માટે વણકરોને કોમ્પ્યુટર સંચાલિત પંચિંગ મશીનો પણ આપવામાં આવી રહ્યા છે. આની મદદથી વણકર ઝડપી ગતિએ નવી ડિઝાઇન બનાવી શકે છે. આ સાથે સરકારનું ધ્યાન એવા મશીનો આપવા પર પણ છે, જે ટેક્નોલોજીના સંદર્ભમાં બદલાતા સમયની જરૂરિયાત છે.

ખાનગી ક્ષેત્રે પણ મદદ કરવી પડશે
દેશનું હેન્ડલૂમ, ખાદી અને કાપડ ક્ષેત્ર વિશ્વ ચેમ્પિયન બને તે માટે સરકારની સાથે ખાનગી ક્ષેત્રે પણ આગળ આવવું પડશે. ઉપરાંત, આ ઉદ્યોગ અને મોટા ડિઝાઇનરોએ સ્થાનિક વણકરોને તેમની સાથે જોડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. આજે પણ ગામડાઓથી માંડીને નાના શહેરો સુધી કુશળ વણકરોની સંખ્યા ઘણી છે. જો કે, તેઓને મોટા શહેરો અને બજારોમાં પ્રવેશ નથી. હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા મોટા લોકો અને ડિઝાઇનરોએ આ કામમાં સહકાર આપવો પડશે.

રાષ્ટ્રીય હેન્ડલૂમ દિવસનો પ્રારંભ
ભારત સરકારે દર વર્ષે 7મી ઓગસ્ટના રોજ રાષ્ટ્રીય હાથશાળ દિવસ ઉજવવાનું નક્કી કર્યું અને આ અંતર્ગત પ્રથમ ઉજવણી 7મી ઓગસ્ટ 2015ના રોજ કરવામાં આવી. આ દિવસ પસંદ કરવા પાછળ એક મોટું કારણ હતું. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં 7 ઓગસ્ટ 1905ના રોજ સ્વદેશી ચળવળ શરૂ થઈ હતી. તેનો હેતુ સ્વદેશી ઉદ્યોગોને, ખાસ કરીને હેન્ડલૂમ વણકરોને પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો. આ જ કારણ છે કે નરેન્દ્ર મોદી સરકારે રાષ્ટ્રીય હેન્ડલૂમ ડે માટે 7 ઓગસ્ટની પસંદગી કરી છે.

અર્થતંત્રની મજબૂતી માટે જરૂરી છે
સ્વનિર્ભર ભારત અને મેક ઇન ઇન્ડિયા જેવા અભિયાનો માટે હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગ અથવા વણકરો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. અમે 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ, તેથી સ્વદેશી ઉત્પાદનોનું તેમાં સૌથી વધુ મહત્વ છે. આ સંદર્ભમાં પણ, ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂતી માટે દેશના હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગ અને વણકરોને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી બની જાય છે.

આ પણ વાંચોઃ એરપોર્ટ પર તૈયારીઓને આખરી ઓપ/જાણો, ક્યારે રાજકોટ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પરથી પહેલી ફ્લાઈટ ઉડાન ભરશે

આ પણ વાંચોઃ મેરી મિટ્ટી, મેરા દેશ/તાપીમાં 9 ઓગસ્ટથી ‘મારી માટી, મારો દેશ’ અભિયાન શરૂ

આ પણ વાંચોઃ મોટા સમાચાર/વિદ્યાનાધામમાં ગાંજાની ફેક્ટરી, ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં નશાના છોડ

આ પણ વાંચોઃ Eye Flu/ગુજરાતમાં આઇફલુ વાયરસે લીધો ભરડો,એક મહિનામાં 9,000 જેટલા દર્દીઓ નોંધાયા

આ પણ વાંચોઃ Supreme Court-Article 370 Case/ ‘આર્ટિકલ 370 પર બ્રેક્ઝિટ જેવા જનમતનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી’ – સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી