National News: શા માટે ભારતની લોકશાહી વિશ્વમાં એક ઉદાહરણ છે? ભારતમાં શા માટે લોકશાહી શાસન (Democratic rule)વ્યવસ્થા સફળ રહી? જો કે આ પ્રશ્નના ઘણા જવાબો હોઈ શકે છે, પરંતુ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળ એ આપણી પસંદગી છે. ચૂંટણી એ લોકભાગીદારીનું મજબૂત અને વ્યાપક માધ્યમ છે. આપણા બંધારણના ઘડવૈયાઓએ આ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે ભારતના નાગરિકો પર ઓછામાં ઓછું ફિલ્ટર લગાવ્યું છે તે આપણા માટે વરદાન છે.

ચૂંટણી એ એક પ્લેટફોર્મ છે જેના દ્વારા ભારતના નાગરિકો મતદાનના તેમના બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરીને સરકારોને ચૂંટે છે અથવા બદલી નાખે છે. ચૂંટણીમાં ભાગ લઈને તે પોતાનો ગુસ્સો, ચીડ, સંતોષ કે પ્રશંસા વ્યક્ત કરી શકે છે. ચૂંટણી એ તેમના રાજકીય અંતરાત્માની અભિવ્યક્તિ છે. ચૂંટણી તેના બંધારણીય એકમ હોવાનો પુરાવો છે. આ દ્વારા તે પોતાને દેશની લોકશાહી સાથે જોડે છે. લોકશાહીમાં ભાગીદારી માટે ચૂંટણી એ સૌથી મજબૂત, સૌથી વિશ્વસનીય, વિશ્વસનીય અને જવાબદાર પ્લેટફોર્મ છે.

ચૂંટણી એ મતદારના રાજકીય અંતરાત્માની અભિવ્યક્તિ છે.

ચૂંટણીમાં જનતાની ભાગીદારીના અધિકારની ખાતરી બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવી છે. ચૂંટણી લડવાના ધોરણો હોય કે મત આપવાની લાયકાત – આપણા બંધારણના ઘડવૈયાઓએ ગંભીરતા દાખવી અને અભણ અને ગરીબ લોકો માટે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે ન્યૂનતમ શરતો/લાયકાત રાખી.

બંધારણની કલમ 326 લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ સાથે સંબંધિત છે. આ લેખ પ્રદાન કરે છે કે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારના આધારે યોજવામાં આવશે. મતલબ કે દેશમાં એક વ્યક્તિ, એક મતની નીતિ છે. 18 વર્ષની વયની વ્યક્તિઓ મત આપવા માટે હકદાર રહેશે અને તમામ મતદારોના મતનું સમાન મહત્વ રહેશે, જાતિ, ધર્મ, લિંગ, ભાષા, પ્રદેશ અથવા સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિના આધારે કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવશે નહીં.

તેવી જ રીતે, ચૂંટણી લડવા માટે બંધારણમાં ખૂબ જ ઓછી લાયકાત છે. જેમ કે તે ભારતના નાગરિક છે, તેની ઉંમર 25 વર્ષથી ઓછી નથી, કોઈપણ ગુના માટે દોષિત નથી અને તેને નાદાર જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી (કલમ 84,173). તે બધા છે. ન તો શિક્ષણની મજબૂરી કે ન પૈસાની મર્યાદા.

બંધારણના લેખકો ઇચ્છતા હતા કે ભારતના દરેક નાગરિક આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લે. આ કારણે તેમનામાં જવાબદારી અને સત્તા બંનેની ભાવના વિકસી રહી હતી. બંધારણ ઘડનારાઓની ફિલસૂફી તેના ઉદ્દેશ્યમાં સફળ રહી એમાં કોઈ શંકા નથી. 1975ની ઘટનાને બાજુએ મૂકીએ તો ભારતનો 75 વર્ષનો બંધારણીય ઈતિહાસ આપણી લોકશાહીની સફળતાનો દસ્તાવેજ છે. નહિંતર, દક્ષિણ એશિયામાં ઘણી લોકશાહી લશ્કરી બૂટ દ્વારા કચડી નાખવામાં આવી છે.

આંબેડકર મધ્યસત્ર ચૂંટણીની જરૂરિયાતને સમજતા હતા.

સવાલ પૂછી શકાય છે કે જો મોદી સરકાર દેશની ચૂંટણી એક સાથે કરાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે તો લોકશાહીમાં જનતાની ભાગીદારી પર કેવી અસર પડશે? આ માટે ઈતિહાસનો એ સમયગાળો યાદ રાખવો જરૂરી છે જ્યારે બંધારણ સભામાં ચૂંટણી અને ચૂંટણી પંચની ચર્ચા થઈ રહી હતી. 15 જૂન, 1949ના રોજ, ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે બંધારણ સભામાં કલમ 289 રજૂ કરી. આ લેખ ચૂંટણી પંચની રચના સાથે સંબંધિત છે અને વર્તમાન બંધારણમાં કલમ 324ના રૂપમાં હાજર છે.

ડૉ. આંબેડકરે બંધારણ સભામાં કહ્યું હતું કે મુસદ્દા સમિતિ દરખાસ્ત કરે છે કે ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું પદ કાયમી રહેશે જેથી ચૂંટણી માટે જરૂરી મશીનરીનું માળખું કાયમ માટે ઉપલબ્ધ રહે. આંબેડકર આગળ કહે છે- ‘સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષના અંતે ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવશે.’

જો કે, આંબેડકરે, બંધારણના નિર્માતા હોવાને કારણે, પેટાચૂંટણી, વિધાનસભાનું વિસર્જન જેવા આગામી સંજોગોનું મૂલ્યાંકન પહેલેથી જ કરી લીધું હતું.

ડૉ. આંબેડકર વધુમાં કહે છે, ‘…પણ અહીં એક પ્રશ્ન છે કે પેટાચૂંટણી ગમે ત્યારે યોજાઈ શકે છે, એસેમ્બલી તેના પાંચ વર્ષના નિશ્ચિત સમયગાળા પહેલાં ભંગ કરી શકાય છે. પરિણામે, મતદાર યાદી હંમેશા તૈયાર રાખવી પડશે જેથી કરીને નવી ચૂંટણી કોઈપણ મુશ્કેલી વિના હાથ ધરવામાં આવે.

તે સ્પષ્ટ છે કે આંબેડકર ચૂંટણીની પવિત્રતાને કોઈપણ રીતે અસર કરવા માંગતા ન હતા. ભલે તે માત્ર પેટાચૂંટણી જ હોય? વિધાનસભા ભંગ થવાની સ્થિતિમાં તેઓ આગામી ચૂંટણીમાં કોઈપણ પ્રકારનો વિલંબ ઈચ્છતા નથી.

સવાલ એ છે કે શું મોદી સરકારની વન નેશન વન ઈલેક્શન (ONOE)ની જોગવાઈ વિધાનસભા ભંગ થવાની સ્થિતિમાં યોજાનારી પેટાચૂંટણી અને ચૂંટણી સંબંધિત ચિંતાઓને દૂર કરે છે. ONOE ની જોગવાઈ કહે છે કે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત અથવા વિધાનસભાના વિસર્જનને કારણે સરકારના પતનના કિસ્સામાં, આગામી ચૂંટણી તે સમયની લોકસભાની જોગવાઈ મુજબના સમયગાળા માટે જ યોજવામાં આવશે.

હવે ચાલો ધારીએ કે ONOE ની સમયરેખા 2029 થી 2034 છે. જૂન 2033 માં રાજ્યની વિધાનસભા ભંગ કરવામાં આવે છે. શું આગામી દોઢ વર્ષ માટે યોજાનારી ચૂંટણીમાં જનભાગીદારી વધશે કે પછી આવી સ્થિતિમાં 5 વર્ષ સુધી ચૂંટણીઓ યોજાઈ હોય તેવી જ સ્થિતિ રહેશે?

શું 18 થી 12 મહિનાના અંતરાલમાં બે વાર ચૂંટણી યોજવી એ સંસાધનોનો વ્યય નથી? જ્યારે વર્તમાન ચૂંટણી ફોર્મેટ સામે સૌથી મોટી દલીલ એ છે કે અલગ ચૂંટણી યોજવી ખર્ચાળ છે.

આવી સ્થિતિમાં ચૂંટણી અટકાવી શકાય છે અથવા જે સરકાર પાસે પૂરતી સંખ્યા નથી તે પોતાનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કરશે. પરંતુ આગામી 10 કે 12 મહિનામાં ફરીથી ચૂંટણી યોજાવાની હોવાથી જનતાને આવી સરકારને સ્વીકારવાની ફરજ પડશે.

ચૂંટણી એ લોકશાહી માટે કોઈ લક્ઝરી નથી, તે જીવન છે…

યાદ રાખો ચૂંટણી એ લોકશાહી માટે લક્ઝરી નથી, ચૂંટણી એ લોકશાહીનું પ્રાણ છે. ભારતની લોકશાહી સફળ છે કારણ કે આપણા દેશે લોકોને વધારાના ખર્ચા સહન કર્યા પછી પણ વારંવાર ચૂંટવાની અને મતદાન કરવાની તક આપી છે. જેથી લોકતાંત્રિક વ્યવસ્થામાં તેમનો વિશ્વાસ અકબંધ રહે. તેને એવું ન લાગવું જોઈએ કે મતદાન એ માત્ર ઔપચારિકતા છે. જ્યારે દેશમાં જીત અને હારનો નિર્ણય થોડા મતો દ્વારા કરવામાં આવે છે, ત્યારે મતદારને સશક્ત અનુભવાય છે અને લાગે છે કે તેના મતનું વજન છે. અને આ લોકશાહીનો પાયો મજબૂત કરે છે.

ચૂંટણીની આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાની જનતાની બંધારણીય સત્તાને કોઈપણ રીતે સંશોધિત કરવી, મર્યાદિત કરવી અથવા સ્થગિત કરવી એ બંધારણની મૂળભૂત ભાવના વિરુદ્ધ છે.

બંધારણ સભામાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે દેશમાં ચૂંટણીઓ ચાલુ રહેશે.

બંધારણ સભાના અન્ય આદરણીય સભ્ય શિબ્બન લાલ સક્સેનાએ કલમ 289 પર ચાલી રહેલી ચર્ચામાં ભાગ લીધો હતો. શિબ્બન લાલ સક્સેનાના નિવેદનોથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આપણી બંધારણ સભા વન નેશન વન ઇલેક્શનની વિભાવના પર વિચાર કરી રહી નથી. ચૂંટણી પંચના કામ પર ચર્ચા દરમિયાન, શિબ્બન લાલ સક્સેનાએ કહ્યું હતું કે, “આપણા બંધારણમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જેમ ચાર વર્ષનું નિશ્ચિત ચક્ર નથી. ચૂંટણી કદાચ લગભગ હંમેશા કોઈને કોઈ પ્રાંત અથવા અન્ય પ્રાંતમાં યોજવામાં આવશે. “

ઉલ્લેખનીય છે કે જ્યારે બંધારણ સભામાં આ ચર્ચા ચાલી રહી હતી ત્યારે ડૉ.આંબેડકર ત્યાં હાજર હતા. ભાવિ સંભાવનાઓ પર પ્રકાશ ફેંકતા, શિબ્બન લાલ સક્સેનાએ બંધારણ સભામાં કહ્યું હતું કે, “રાજ્યોના એકીકરણ પછી, અમારી પાસે માત્ર થોડા જ પ્રાંતો રહેશે. અમારા બંધારણમાં જો અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ આવે તો વિધાનસભાને ભંગ કરવાની જોગવાઈ છે. તેથી, તે ખૂબ જ શક્ય છે કે વિવિધ એસેમ્બલીમાં એક સાથે ચૂંટણી ન થાય, તે શરૂઆતમાં અથવા દર દસ કે બાર વર્ષે થઈ શકે છે અમુક પ્રાંતમાં ચૂંટણીઓ થતી રહેશે.”

આ જ ચર્ચામાં, ચૂંટણી પંચના કામની ચર્ચા કરતી વખતે, શિબ્બન લાલ સક્સેનાએ કહ્યું હતું કે, “મને નથી લાગતું કે કામની અછત હશે કારણ કે મેં આપણા બંધારણમાં કહ્યું છે કે, બધી ચૂંટણીઓ એક સાથે થશે નહીં પરંતુ તેઓ. જુદા જુદા સમયે યોજવામાં આવશે અને વિવિધ વિધાનસભાઓમાં અવિશ્વાસની દરખાસ્ત પસાર થવાથી અને પરિણામે વિધાનસભ્યોના વિસર્જનથી ઉદ્ભવતા સંજોગો, તેથી, મને લાગે છે કે કામમાં કોઈ કમી નથી.

શિબ્બન લાલ સક્સેનાનું નિવેદન કે “આપણા બંધારણમાં તમામ ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવામાં આવશે નહીં” સ્પષ્ટપણે એક સાથે ચૂંટણીઓ ન કરાવવાનો બંધારણ સભાનો ધારાકીય ઈરાદો દર્શાવે છે. શું વન નેશન વન ઈલેક્શન બંધારણ સભાના ઈરાદા સાથે વિરોધાભાસી નથી?

બંધારણ સભાના અન્ય સભ્ય અને કરાચીમાં જન્મેલા વિખ્યાત પારસી રૂસ્તમજી ખુર્શીદજી સિધવા પણ માનતા હતા કે ભારતમાં હંમેશા ક્યાંક ને ક્યાંક ચૂંટણી યોજાશે. 16 જૂન, 1949ના રોજ બંધારણ સભામાં કલમ 289 પરની ચર્ચા દરમિયાન તેમણે કહ્યું હતું કે, “હવે અમારી પાસે તમામ પ્રાંતોમાં કુલ 4000 સભ્યો હશે, અમે ચોક્કસપણે પેટાચૂંટણીઓ કરીશું. ચોક્કસપણે બે કે ત્રણ હશે. દર મહિને ચૂંટણીઓ, કેટલાક મૃત્યુ પામશે, કેટલાકને ઉચ્ચ હોદ્દા પર પ્રમોશન આપવામાં આવશે, કેટલાક અહીં અને ત્યાં જશે, ટૂંકા ગાળા દરમિયાન અમે ઘણી પેટાચૂંટણીઓ જોઈ છે, જો કે અમારે તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. તેઓ જે જગ્યાએથી આવ્યા છે ત્યાં ઘણી ચૂંટણીઓ થઈ છે.

સવાલ એ થાય છે કે શિબ્બન લાલ સક્સેના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ, વિશ્વાસ પ્રસ્તાવ, વિધાનસભા ભંગ જેવી જોગવાઈઓ પર કેમ ચર્ચા કરી રહ્યા હતા? આર.કે.સિધવા પેટાચૂંટણીને કેમ પ્રાધાન્ય આપતા હતા? હકીકતમાં, અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ, વિશ્વાસ પ્રસ્તાવ, વિધાનસભાનું વિસર્જન, ત્રિશંકુ વિધાનસભા, પક્ષપલટાની જોગવાઈ, સ્વસ્થ અને જીવંત લોકશાહીના રક્ષક છે. આ તમામ જોગવાઈઓનું અંતિમ પરિણામ નવી ચૂંટણીના સ્વરૂપમાં છે. આ જોગવાઈઓ સુનિશ્ચિત કરે છે કે લોકશાહી સત્તાનું સંતુલન જાળવવામાં આવે છે.

તેથી, ખર્ચ અથવા સમયના આધારે ચૂંટણી ઘટાડવાના કોઈપણ પ્રયાસને લોકશાહી અવકાશમાં ઘટાડો ગણવામાં આવશે.

PoK ના ઉદાહરણથી પરિસ્થિતિને સમજો

વન નેશન વન ઇલેક્શનનો વિચાર પ્રાદેશિક અને પ્રાંતીય આકાંક્ષાઓ માટે હાનિકારક સાબિત થશે. આ સમયગાળા દરમિયાન યોજાનારી ચૂંટણીમાં રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ સ્થાનિક મુદ્દાઓથી આગળ સાબિત થશે. આનાથી સમજી શકાય છે કે ભારત પીઓકેને તેના ક્ષેત્રમાં સામેલ કરવામાં સફળ રહ્યું છે. આ ઐતિહાસિક ઘટના બાદ આગામી વર્ષે ONOE હેઠળ લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવા જઈ રહી છે.

પરંતુ સાથે સાથે દેશના કોઈપણ રાજ્યમાં પૂર, દુષ્કાળ કે ધરતીકંપ જેવી કુદરતી આફત આવે અને તેમાં ભારે જાનહાનિ થાય, લોકો સહન કરે કે અન્ય કારણોની વાત કરીએ તો ભાષા અને સંસ્કૃતિનો મુદ્દો ઉભો થાય છે. ઉદય આવી સ્થિતિમાં, ચૂંટણી દરમિયાન મજબૂત રાષ્ટ્રીય લાગણીના પવનમાં રાજ્યનો દરજ્જો દટાઈ જવાનો ભય છે. આ સ્થિતિમાં કેન્દ્રમાં સત્તાધારી પાર્ટીને લોકસભા અને વિધાનસભા બંને ચૂંટણીમાં ફાયદો થશે અને રાજ્યમાં પ્રાદેશિક મુદ્દા ઉઠાવનાર પક્ષને નુકસાન થશે. પરંતુ આ વલણ રાજ્યમાં અસંતોષને જન્મ આપી શકે છે, જે લાંબા ગાળાના અને રાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં દેશના હિતમાં રહેશે નહીં.

ONOE માં, કેન્દ્રમાં શાસક પક્ષને આવી ઘણી તકો મળશે જ્યારે તે સમગ્ર ભારતમાં અસર ધરાવતા મુદ્દાઓ દ્વારા રાજ્યના મુદ્દાઓને પ્રભાવિત કરવામાં સક્ષમ હશે.

દેશભરમાં એકસાથે માત્ર થોડી વાર ચૂંટણીઓ યોજાઈ છે.

વન નેશન વન ઈલેક્શનના સમર્થનમાં એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે 1952 અને 1957માં દેશની લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એક સાથે યોજાઈ હતી. અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે આપણે 1952માં પ્રજાસત્તાક બન્યા અને પ્રથમ ચૂંટણી 1952માં થઈ. આમાં કોઈ સમસ્યા નહોતી. 1957માં બીજી ચૂંટણી પણ આ જ તર્જ પર યોજાઈ હતી. પરંતુ અત્યાર સુધીમાં લોકો ચૂંટણી લોકશાહીની ગૂંચવણો સમજવા લાગ્યા હતા. સત્તા અંગે નેતાઓ અને લોકોની મહત્વકાંક્ષાઓ જાગવા લાગી. લોકો પદ અને ખુરશીના લોભી થવા લાગ્યા. પછી સંઘર્ષ શરૂ થયો.

1957ની ચૂંટણી પછી માત્ર બે વર્ષ જ વીતી ગયા હતા જ્યારે 1959માં તત્કાલિન પીએમ નેહરુએ કેરળ સરકારને બરતરફ કરી હતી. આ પછી, અનુચ્છેદ 356 નો ઉપયોગ રાજ્ય સરકારોને અનુકૂળતા મુજબ બરતરફ કરવા માટે વારંવાર કરવામાં આવ્યો અને કેન્દ્રની સમયરેખાથી દૂર ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવી. મારો કહેવાનો મતલબ એ છે કે દેશમાં વન નેશન વન ઇલેક્શનની શરૂઆત થઈ હોવા છતાં ભારતની લોકતાંત્રિક જટિલતાઓમાં આ વ્યવસ્થા લાંબો સમય ટકી શકી નથી.